Portreti i Napoleon Zervës në Dropull, skandal në Shqipëri: Kush e nderon përgjegjësin e masakrave çame?

Një portret i Napoleon Zervës, komandantit grek emri i të cilit lidhet me masakrat dhe dëbimin e shqiptarëve të Çamërisë, është ekspozuar në Galerinë e Artit në Derviçan të Dropullit, në territorin e Republikës së Shqipërisë. Ngjarja ka shkaktuar reagime të forta publike dhe ka ngritur pikëpyetje serioze për mënyrën se si trajtohet kujtesa historike në institucionet kulturore shqiptare.

Në qendër të debatit nuk qëndron thjesht një portret, por figura që ai përfaqëson. Napoleon Zerva ishte drejtuesi i organizatës nacionaliste greke EDES, forcat e së cilës u përfshinë në masakrat dhe dëbimet e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore, veçanërisht në vitin 1944.

Për shqiptarët e Çamërisë, emri i tij lidhet me një nga kapitujt më tragjikë të historisë së tyre: vrasje të civilëve, shkatërrim të vendbanimeve dhe largim të dhunshëm nga trojet ku kishin jetuar prej brezash.

Por sot, dekada pas këtyre ngjarjeve, portreti i tij shfaqet në një galeri arti në Shqipëri.

Kush vendosi që figura e Napoleon Zervës të ekspozohej në Derviçan? Kush e miratoi dhe çfarë mesazhi synon t’i përcjellë publikut kjo ekspozitë?

Këto janë pyetje që kërkojnë përgjigje nga autoritetet përgjegjëse.

Shqipëria përkujton me ligj viktimat e Çamërisë, por ekspozon portretin e Zervës

Çështja bëhet edhe më shqetësuese kur merret parasysh qëndrimi zyrtar i shtetit shqiptar ndaj tragjedisë çame.

Me ligjin nr. 7839, datë 30 qershor 1994, Kuvendi i Shqipërisë shpalli 27 qershorin “Ditën e gjenocidit ndaj shqiptarëve të Çamërisë nga shovinistët grekë”.

Pra, shteti shqiptar ka miratuar një akt ligjor për përkujtimin e viktimave të kësaj tragjedie historike.

Në këtë kontekst, ekspozimi i portretit të Napoleon Zervës në një galeri në territorin shqiptar krijon një kontradiktë të rëndë në planin institucional dhe moral, veçanërisht nëse rezulton se figura e tij është paraqitur në mënyrë nderuese.

Megjithatë, duhet bërë një dallim i rëndësishëm juridik: ligji i vitit 1994 nuk e ndalon shprehimisht ekspozimin e portretit të Zervës. Për rrjedhojë, vetëm vendosja e tij në galeri nuk provon automatikisht shkelje të këtij ligji apo kryerjen e një vepre penale.

Kjo nuk e përjashton përgjegjësinë e institucioneve për të shpjeguar vendimin dhe kontekstin në të cilin është paraqitur një figurë kaq e diskutueshme historike.

Një galeri arti apo një hapësirë për rehabilitimin e figurave historike?

Arti dhe kultura duhet të jenë hapësira të njohjes, dialogut dhe reflektimit historik. Por ekziston një dallim thelbësor mes paraqitjes së një figure historike për qëllime studimore dhe promovimit apo nderimit të saj.

Një portret i Napoleon Zervës mund të jetë pjesë e një ekspozite që trajton historinë e Luftës së Dytë Botërore, konfliktet ballkanike apo përgjegjësinë për krimet ndaj civilëve. Në këtë rast, konteksti dhe informacioni që u jepet vizitorëve janë vendimtarë.

Por nëse portreti është vendosur për të nderuar figurën e tij, pa asnjë shpjegim për rolin e forcave që ai drejtonte në tragjedinë çame, atëherë çështja merr një tjetër dimension.

A është informuar publiku për historinë e Zervës? A u është shpjeguar vizitorëve lidhja e tij me masakrat dhe dëbimet në Çamëri? Apo figura e tij është paraqitur thjesht si një personalitet që meriton vlerësim?

Nuk mund të kërkohet respekt për kujtesën historike dhe, në të njëjtën kohë, të anashkalohet historia e viktimave kur paraqiten figurat e lidhura me tragjedinë e tyre.

Një institucion kulturor nuk duhet të shndërrohet në hapësirë ku krimet historike relativizohen apo ku vuajtjet e viktimave mbeten jashtë rrëfimit.

Kush mban përgjegjësi për ekspozimin?

Një tjetër aspekt që kërkon sqarim është përgjegjësia institucionale.

Galeria e Artit në Derviçan ndodhet në territorin e Bashkisë Dropull. Megjithatë, vetëm vendndodhja nuk mjafton për të përcaktuar se kush e administron, kush e financon apo kush miraton përmbajtjen e ekspozitave të saj.

Ligji nr. 10352/2010, “Për artin dhe kulturën”, rregullon ndër të tjera organizimin dhe funksionimin e institucioneve publike të artit dhe kulturës, përfshirë institucionet vendore.

Nëse galeria funksionon si institucion publik vendor, duhet të verifikohet nëse ekspozita është miratuar sipas procedurave dhe kompetencave të përcaktuara nga aktet që rregullojnë veprimtarinë e saj.

Deri tani, nga materialet e bëra publike, nuk rezulton e qartë kush e ka marrë vendimin për ekspozimin e portretit, nëse ekziston një miratim zyrtar dhe nëse janë përdorur fonde publike.

Këto janë çështje që nuk mund të mbeten pa përgjigje.

Po ashtu, Kodi Penal shqiptar parashikon përgjegjësi për nxitjen e urrejtjes dhe grindjeve me motive etnike. Por për të folur për një shkelje penale në këtë rast, duhet të provohet se ekspozita ka përmbajtur elemente konkrete të nxitjes së urrejtjes. Vetëm shfaqja e një portreti, sado e rëndë të konsiderohet në planin historik, nuk mjafton për një përfundim të tillë.

Fondacioni “Çamëria Hasan Tahsini” kërkon heqjen e portretit

Ekspozimi ka sjellë reagimin e fondacionit “Çamëria Hasan Tahsini”, i cili e ka cilësuar ngjarjen provokim të rëndë ndaj shqiptarëve dhe fyerje për kujtesën e viktimave të masakrave çame.

Fondacioni ka kërkuar ndërhyrjen e kryebashkiakut të Dropullit për heqjen e menjëhershme të portretit, si dhe nisjen e një hetimi nga qeveria shqiptare për të përcaktuar përgjegjësit.

Sipas fondacionit, nderimi i një figure të lidhur me masakrat ndaj shqiptarëve të Çamërisë bie ndesh me kujtesën historike dhe mesazhin që duhet të përcjellin institucionet kulturore.

Heshtja nuk mund të jetë përgjigjja e institucioneve

Kjo ngjarje nuk duhet të përfundojë vetëm me reagime në rrjetet sociale.

Institucionet përgjegjëse duhet të sqarojnë publikisht kush e organizoi ekspozitën, kush e autorizoi vendosjen e portretit, cili ishte qëllimi i saj dhe çfarë informacioni historik iu ofrua publikut.

Nëse një figurë e lidhur me një nga tragjeditë më të dhimbshme të shqiptarëve paraqitet në një galeri arti në Shqipëri, qytetarët kanë të drejtë të dinë nëse bëhet fjalë për trajtim historik, një zgjedhje artistike apo një akt nderimi.

Sepse liria artistike nuk e përjashton përgjegjësinë për mënyrën se si paraqitet historia, sidomos kur bëhet fjalë për institucione publike.

Shteti shqiptar nuk mund të mjaftohet me përkujtimin e viktimave të Çamërisë çdo 27 qershor, ndërsa për një ekspozim të tillë në territorin e tij të mos japë asnjë shpjegim institucional.

Në fund, pyetja mbetet: nëse sot portreti i Napoleon Zervës ekspozohet pa u sqaruar publikisht konteksti dhe qëllimi, çfarë standardi po vendoset për trajtimin e figurave të tjera të lidhura me krime historike?

Kujtesa e viktimave nuk mund të jetë vetëm pjesë e ceremonive përkujtimore. Ajo kërkon seriozitet, transparencë dhe përgjegjësi edhe në mënyrën se si institucionet shqiptare prezantojnë historinë.