Një artikull i publikuar nga revista e Brown University, një prej universiteteve më prestigjioze në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ngre alarme serioze mbi rolin e Diellës, të emëruar si “ministre e Inteligjencës Artificiale” në Shqipëri, duke e cilësuar këtë nismë si një kërcënim për standardet demokratike dhe procesin e integrimit europian të vendit.
Shkrimi, i autorit Benjamin Hader, argumenton se Diella, e krijuar fillimisht për të menaxhuar platformën shtetërore e-Albania, është promovuar nga qeveria e kryeministrit Edi Rama si një mjet i pakorruptueshëm për të luftuar korrupsionin në prokurimet publike dhe për të përmbushur kriteret e Bashkimit Europian. Megjithatë, sipas analizës, pas kësaj nisme qëndrojnë probleme të thella demokratike, institucionale dhe të transparencës.
Diella “lindi” më 19 janar 2025, me detyrën e menaxhimit të platformës e-Albania, e cila ofron mbi 1,200 shërbime publike digjitale për qytetarët shqiptarë. Që nga regjistrimet shkollore deri te aplikimet për punë, sistemi ka vulosur rreth 36,000 dokumente, duke rritur aksesin në shërbimet burokratike. Më 11 shtator 2025, kryeministri Rama e emëroi zyrtarisht Diellën në një rol të ri, atë të ministres së Inteligjencës Artificiale, duke ia besuar një fushë kyçe siç është prokurimi publik, me vlerë miliarda dollarë.
Artikulli thekson se prokurimi publik mbetet një nga vatrat kryesore të korrupsionit në Shqipëri. Vendi mori 42 pikë nga 100 në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit 2024, çka reflekton problemet e vazhdueshme në sektorin publik. Në këtë kontekst, Diella paraqitet si zgjidhje teknologjike për të vlerësuar tenderët dhe për të parandaluar abuzimet. Por autori argumenton se kjo qasje rrezikon të zhvendosë përgjegjësinë politike nga qeveria te një sistem artificial, i cili nuk mban përgjegjësi para askujt.
Sipas shkrimit, Diella nuk është një entitet i zgjedhur, nuk mund të shkarkohet dhe operon mbi të dhëna që nuk janë publike. Modeli i saj është hartuar nga Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit, e cila raporton drejtpërdrejt te kryeministri, duke e kthyer inteligjencën artificiale në një instrument potencialisht politik dhe jo neutral. Mungesa e transparencës mbi të dhënat e trajnimit dhe mekanizmat e vendimmarrjes e bën të pamundur mbikëqyrjen reale të sistemit.
Një tjetër shqetësim i ngritur lidhet me varësinë teknologjike nga Shtetet e Bashkuara. Diella funksionon mbi platformën Microsoft Azure dhe modele të OpenAI, çka, sipas artikullit, kufizon kontrollin e shtetit shqiptar mbi të dhënat dhe vendimet e sistemit. Qeveria shqiptare nuk ka mundësi të monitorojë apo të mbajë përgjegjëse këto kompani të huaja në të njëjtën mënyrë si subjektet vendase, duke ngritur pikëpyetje serioze mbi sigurinë e informacionit dhe sovranitetin digjital.
Artikulli vë në dukje gjithashtu se Shqipëria nuk respekton ende Aktin e Inteligjencës Artificiale të Bashkimit Europian të vitit 2024, i cili kërkon transparencë, zbulim të përmbajtjes së trajnimit dhe mbikëqyrje të pavarur për sistemet me rrezik të lartë. Duke qenë se Diella ka akses në infrastrukturë kritike dhe procese vendimmarrëse të ndjeshme, ajo klasifikohet si sistem me rrezik të lartë, por Shqipëria nuk ka ende një autoritet të pavarur për ta mbikëqyrur.
Një element veçanërisht problematik, sipas autorit, është njoftimi për 83 “fëmijët” e Diellës, të cilët do të shërbejnë si asistentë për regjistrimin e seancave parlamentare dhe sugjerimin e politikave. Aksesin në këta asistentë do ta kenë vetëm 83 deputetët e Partisë Socialiste, duke krijuar një avantazh të qartë partiak dhe duke thelluar pabarazinë në procesin legjislativ. Kjo, sipas artikullit, përbën një kërcënim të drejtpërdrejtë për demokracinë funksionale dhe barazinë politike.
Në analizën e tij, Benjamin Hader e vendos Diellën si një simbol të politikave kontradiktore të qeverisë Rama, e cila në diskursin publik mbështet sundimin e ligjit dhe luftën kundër korrupsionit, por në praktikë, sipas artikullit, përdor teknologjinë si fasadë për të konsoliduar pushtetin dhe për të zbehur përgjegjësinë politike. Emërimi i Diellës, përfundon shkrimi, nuk përfaqëson një reformë reale antikorrupsion, por një instrument propagandistik që rrezikon të kompromentojë zhvillimin demokratik afatgjatë dhe rrugën e Shqipërisë drejt Bashkimit Europian.
