Skandali me AKSHI-n vë në pikëpyetje “Diellën”/ IntelliNews: Projekti i Ramës përballet me dyshime të reja

Planet e Shqipërisë për të përdorur inteligjencën artificiale në luftën kundër korrupsionit po përballen me pikëpyetje të reja, ndërsa zyrtarë të lartë të institucionit përgjegjës për zhvillimin e sistemit “Diella” janë nën hetim për tendera publikë dhe ryshfet.

Media IntelliNews i është referuar një hetimi të Projektit të Raportimit të Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit (OCCRP), duke ngritur pikëpyetje mbi besueshmërinë e projektit të promovuar nga qeveria shqiptare si një instrument që në të ardhmen pritet të monitorojë prokurimet shtetërore dhe të vlerësojë tenderët.

“Diella”, emri i së cilës lidhet me fjalën “Diell” në shqip, u prezantua fillimisht si chatbot në janar 2025 dhe më vonë, gjatë të njëjtit vit, u ngrit në detyrën e ministres virtuale të kabinetit. Kryeministri Edi Rama ka deklaruar se ajo do të ndihmojë përfundimisht në monitorimin e blerjeve shtetërore dhe vlerësimin e tenderëve qeveritarë.

Por pikërisht Agjencia Kombëtare për Shoqërinë e Informacionit (AKSHI), institucioni përgjegjës për sistemin, është përfshirë në një hetim të gjerë të prokurorisë.

Sipas OCCRP-së, prokurorët akuzojnë zyrtarë të lartë të AKSHI-t për manipulim tenderash në favor të një grupi kriminal dhe marrje ryshfeti, përfshirë para të fshehura në kuti vere. Më shumë se 40 milionë euro në prona, automjete, llogari bankare dhe para të gatshme, të lidhura me skemën e dyshuar, janë urdhëruar të sekuestrohen.

Drejtori dhe zëvendësdrejtori i agjencisë janë akuzuar për shkelje të rregullave të prokurimit publik dhe bashkëpunim me një organizatë kriminale, ndërsa akuza janë ngritur edhe ndaj dy pronarëve të kompanive teknologjike. Sipas OCCRP-së, asnjëri prej të akuzuarve nuk është paditur dhe hetimi vijon.

Pikërisht ky hetim ka vendosur në qendër të vëmendjes kontradiktën mes misionit që qeveria i ka dhënë “Diellës” dhe problemeve me të cilat përballen institucionet që qëndrojnë pas zhvillimit dhe funksionimit të saj. IntelliNews thekson se çështja ngre pyetjen nëse inteligjenca artificiale mund të shërbejë në mënyrë të besueshme si instrument kundër korrupsionit, kur institucionet përgjegjëse për të përballen vetë me akuza për shkelje.

Megjithatë, zhvillimi i “Diellës” nuk rezulton të jetë pjesë e tenderëve që dyshohet se janë prekur nga skema e hetuar.

OCCRP raporton gjithashtu se prokurorët dyshojnë se një sipërmarrës teknologjik është rrëmbyer dhe kërcënuar me vdekje gjatë vitit 2025, në një përpjekje për ta detyruar të tërhiqte ankesat e ngritura ndaj më shumë se një duzine tenderash të AKSHI-t.

Projekti i “Diellës” është shoqëruar me polemika edhe jashtë hetimit ndaj AKSHI-t. Prezantimi i saj si kandidate për ministre në vitin 2025 u zhvillua gjatë një seance të Parlamentit të Shqipërisë që përfundoi në kaos. Deputetët e opozitës ndërprenë prezantimin e kryeministrit Edi Rama për atë që ai e cilësoi si ministren e parë në botë të një qeverie të bazuar në inteligjencën artificiale. Ligjvënësit e opozitës goditën tavolinat dhe bërtitën gjatë fjalës së kryeministrit, ndërsa debati u pezullua nga kryetari i parlamentit pas vetëm 25 minutash.

Një tjetër përplasje lidhet me aktoren Anila Bisha, e cila në fillim të këtij viti e çoi qeverinë në gjykatë, duke pretenduar se fytyra dhe zëri i saj ishin përdorur pa leje për krijimin e anëtares virtuale të kabinetit. Qeveria i ka hedhur poshtë pretendimet, duke deklaruar se nuk e ka keqpërdorur ngjashmërinë e saj.

Çështja merr peshë të veçantë edhe në kuadër të procesit të integrimit europian. Shqipëria synon anëtarësimin në Bashkimin Europian deri në vitin 2030 dhe përballet me presion të vazhdueshëm për forcimin e luftës kundër korrupsionit.

Qeveria ka deklaruar se vendimet e “Diellës” do të jenë të auditueshme. Megjithatë, sipas artikullit, ende nuk janë përcaktuar plotësisht detajet se si ministrja virtuale do të mbikëqyrë tenderët publikë, ndërsa hetimi ndaj drejtuesve të institucionit që zhvilloi sistemin ka rikthyer në qendër të debatit besueshmërinë e projektit.