Në traditën shqiptare, ndryshimet e papritura të motit në fund të marsit dhe ndonjëherë edhe në fillim të prillit, lidhen ngushtë me një gojëdhënë të njohur si “miti i plakave”.
Edhe pse meteorologët sot i shpjegojnë këto fenomene si pasojë e kushteve atmosferike, shumë banorë të krahinave të ndryshme i referohen ende plakave kur prilli sjell papritur borë apo acar.
Sipas kësaj gojëdhëne, në një ditë të ngrohtë pranvere, një plake, e bindur se dimri kishte kaluar, vendosi të nxirrte bagëtinë në kullotë. Duke shijuar diellin dhe qetësinë, ajo tha me përçmim:
“Tani do i kullos për qejf bagëtitë, ta dh’…fsha dimrin!”
Por fjalët e saj nuk kaluan pa u dëgjuar. Muaji Mars, i fyer nga kjo tallje, iu drejtua muajit Shkurt:
“Shkurt, o vëlla, më jep tre ditë hua që ta ngrij plakën me gjithçka ka!”
Shkurti, që siç dihet është muaji më i shkurtër, ia dha këto ditë Marsit. Menjëherë pas kësaj, moti ndryshoi. Acar, borë dhe erëra të forta zbarkuan mbi mal, duke ngrirë plakën së bashku me bagëtinë e saj.
Thuhet se ajo u kthye në shkëmb, e se në malin e Tomorrit gjendet ende sot një gur me formën e një gruaje, nga i cili buron ujë – të cilin legjenda i quan “lotët e plakës”.
Ky rrëfim, që përdoret si metaforë për ndarjen mes dimrit dhe pranverës, përqendrohet midis datave 14 mars dhe 14 prill ku kjo e fundit, sipas kalendarit “alla turka”, përfaqëson fillimin simbolik të pranverës apo “1 marsin”.
Gojëdhëna është e përhapur në të gjithë trevat shqiptare, por edhe në vende të tjera të Ballkanit, madje deri në Lindjen e Mesme apo Evropën Lindore, ku shfaqet në variante të ngjashme.
Disa versione të tjera të legjendës
1. Plaka e vetmuar në mal
Një version më i thjeshtë rrëfen për një plakë që, e gëzuar nga ngrohtësia e fillim-marsit, e përbuz dimrin. Marsi hakmerret dhe e ngrin përjetësisht në majë të malit.
2. Shtatë plakat që tjerë leshin
Në një tjetër variant, shtatë plaka dalin në lëndinë për të tjerrë leshin e bagëtive. Gjatë punës, ato nisin të lavdërojnë motin dhe të përqeshin dimrin. Marsi i dëgjon dhe, i zemëruar, i kthen në gurë. Kjo lidhet me besimin se shtatë ditë të fundit të marsit sjellin çdo vit shi dhe borë.
3. Mullizeza dhe zogjtë e saj
Në veriun shqiptar, një tjetër gojëdhënë flet për një shpend të quajtur mullizezë, që në mars çel zogjtë. E ngazëllyer nga ngrohtësia, ajo nënvlerëson Marsin, i cili, si në versionet e tjera, hakmerret duke e ngrirë atë bashkë me zogjtë në fole.
4. Dy ditë hua për hakmarrje
Një tjetër variant përmend se Marsi, i ofenduar nga “plakat”, i kërkoi muajit Prill ose Shkurt dy ditë hua për t’i “tharë” plakat me gjithë ç’kishin, duke sjellë një valë të papritur të të ftohtit.
