Më 28 maj 1920, në kufirin mes Shqipërisë dhe Greqisë, në pikën kufitare të Kapshticës, u firmos një nga dokumentet më të rëndësishëm të pas Luftës së Parë Botërore për qytetin e Korçës, Protokolli i Kapshticës.
Ky akt historik, i nënshkruar mes përfaqësuesve të qeverisë greke dhe përfaqësuesve të Parisë së qytetit të Korçës, shmangu një tjetër pushtim grek dhe ruajti statusin e krahinës derisa Konferenca e Paqes në Paris të vendoste përfundimisht mbi kufijtë.
Nga viti 1912 deri në vitin 1918, Korça u përfshi në një cikël të përsëritur pushtimesh, së pari nga ushtria greke pas largimit të osmanëve, më pas në 1914 pas largimit të Princ Vidit dhe së fundmi në vitin 1916, kur forcat franceze, pjesë e Armatës së Lindjes, morën kontrollin, duke dëbuar trupat greke.
Në vitet e administrimit francez, qyteti u qeveris nga një Këshill vendor i përbërë nga përfaqësues të të dy komuniteteve fetare.
Megjithëse autonomia e shpallur u ndërpre pas vrasjes së Themistokli Gërmenjit më 1917, autoriteti vendor vijoi të mbante një rol aktiv nën mbikëqyrjen e francezëve.
Por në maj të vitit 1920, pas urdhrit për tërheqjen e trupave franceze nga Shqipëria, në horizont u shfaq përsëri rreziku i rikthimit të ushtrisë greke.
Në kufi, trupat greke ishin të dislokuara dhe në pritje të një urdhri për të hyrë në qytet. Përballë këtij kërcënimi të afërt, Korça vendosi të mos qëndronte duarkryq.
Patriotët lokalë paralajmëruan se çdo përpjekje për të hyrë me forcë do të përballej me rezistencë.
Për të shmangur përplasjen ushtarake, palët ranë dakord të firmosnin një marrëveshje, Protokolli i Kapshticës.
Ky dokument, i hartuar dhe nënshkruar më 28 maj 1920, garantonte që ushtria greke nuk do të përparonte drejt qytetit, dhe në këmbim, autoritetet shqiptare angazhoheshin për të garantuar të drejtat e komunitetit grek në zonat përkatëse – që nga funksionimi i shkollave e kishave deri te siguria e banorëve.
Protokolli:
• Ndali përparimin e ushtrisë greke drejt Korçës;
• Ruajti kufirin ekzistues deri në vendimin përfundimtar të Konferencës së Paqes;
• Garantoi të drejtat civile e fetare për banorët grekë në territoret shqiptare jashtë kontrollit grek;
• Parashikoi respektimin e status quo-së në vijën e kontaktit mes palëve.
Firmëtarët përfaqësonin qeverinë greke dhe atë shqiptare, përfshirë emra si Eshref Frashëri, Jorgji Raci, Pandeli Cali e të tjerë, ndërsa marrëveshja u asistua nga Mitropoliti i Durrësit, Jakovi dhe Riza bej Hamza Hurshiti.
Protokolli i Kapshticës është një dëshmi historike e maturisë politike të kohës dhe e gatishmërisë së qytetarëve të Korçës për të mbrojtur vendin e tyre jo vetëm me armë, por edhe me diplomaci.
Kjo marrëveshje i hapi rrugë njohjes ndërkombëtare të sovranitetit shqiptar mbi këtë trevë dhe mbylli një kapitull të gjatë përpjekjesh për të ndryshuar kufijtë në dëm të Shqipërisë.
