Shteti la të parashkruhej dënimi për vrasjen e vëllezërve Banaj/ Familja: Na vranë sërish! Kush mban përgjegjësi për 29 vite pa drejtësi?

Dy vëllezër të vrarë, një autor i dënuar me 25 vite burg, gati tri dekada arrati dhe një vendim gjykate që e shuan dënimin pa u vuajtur asnjë ditë në Shqipëri. Historia e Ilirjan dhe Hektor Banajt nuk është më vetëm historia e një krimi të rëndë të vitit 1997. Është edhe historia e një dënimi që institucionet shqiptare nuk arritën ta ekzekutonin, derisa kalimi i kohës e bëri të paekzekutueshëm. Sot, familja e viktimave kërkon përgjigje nga një shtet që e dënoi autorin, por nuk arriti ta çonte në burg për atë vendim.

Më 12 tetor 2026, Gjykata e Fierit vendosi të shuajë dënimin me 25 vite burg të Sokol Hoxhës, i dënuar për vrasjen e vëllezërve Ilirjan dhe Hektor Banaj në Patos, më 30 mars 1997. Vendimi erdhi vetëm dy muaj pas ekstradimit të tij nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku ishte arrestuar pas më shumë se dy dekadash në arrati.

Për familjen Banaj, që priti 29 vite për të parë ekzekutimin e dënimit, vendimi ishte një goditje tjetër. Nëna dhe motra e viktimave deklarojnë se nuk u njoftuan dhe nuk u thirrën as në seancën ku u vendos shuarja e dënimit.

Por përtej vendimit të gjykatës, ngrihet një pyetje shumë më e rëndë: Si mundi shteti shqiptar të lejonte që një dënim për vrasjen e dy personave të mbetej i paekzekutuar për më shumë se 20 vite, derisa vetë ligji ia mbylli rrugën zbatimit të tij?

Dy vëllezër të vrarë në punën e tyre, një familje e shkatërruar

Më 30 mars 1997, në kulmin e trazirave që kishin përfshirë Shqipërinë, Ilirjan dhe Hektor Banaj u vranë në Patos, pranë tregut të fruta-perimeve.

Sipas raportimeve për ngjarjen, krimi ndodhi pas një konflikti që lidhej me një kasetofon automjeti. Një debat përfundoi me humbjen e jetës së dy vëllezërve, duke lënë pas një familje të shkatërruar.

Njëri prej tyre ishte i martuar dhe kishte një fëmijë vetëm 20 muajsh. Hektori nuk kishte mbushur ende 21 vjeç.

Nëna e tyre, e cila edhe sot kujton me hollësi ditën kur humbi të dy djemtë, ka rrëfyer për Top Channel:

“U vranë më 30 mars. Më 31 u varrosën. Më 3 qershor, Hektori mbushte 21 vjeç. Hëngrën bukë në drekë dhe dolën. Djali i vogël e dëgjoi dhe erdhi e më tha mua… E ka lënë djalin 20 muajsh. Unë e ndjeva, nuk isha mirë.”

Pas krimit, Sokol Hoxha u largua nga Shqipëria. Më 19 maj 2000, Gjykata e Fierit e dënoi në mungesë me 25 vite burg, vendim që u la në fuqi nga Gjykata e Apelit Vlorë më 21 nëntor të po atij viti.

Por dënimi mbeti në letër.

25 vite burg në letër, asnjë ditë dënim i vuajtur për dy vrasjet

Për më shumë se dy dekada, Hoxha qëndroi jashtë Shqipërisë, ndërsa vendimi penal i formës së prerë nuk u ekzekutua.

Gjatë kësaj periudhe, ai u përfshi edhe në një tjetër çështje të rëndë penale në Belgjikë. Drejtësia belge e dënoi me burgim të përjetshëm për vrasjen e shtetases shqiptare Brunilda Dervishi në Bruksel, në vitin 1997. Vendimi mori formë të prerë në vitin 2010.

Në maj 2026, Hoxha u arrestua në shtetin Ohio të SHBA-së, në kuadër të operacionit ndërkombëtar të koduar “Globi”. Më 6 gusht u ekstradua në Shqipëri dhe u dërgua në burgun e Fierit.

Arrestimi mund të dukej si fundi i një arratie të gjatë dhe fillimi i ekzekutimit të dënimit për vëllezërit Banaj.

Por vetëm dy muaj më vonë, gjykata konstatoi se ishte tepër vonë për zbatimin e atij dënimi.

Ligji që lejoi shuarjen e dënimit: Çfarë ndryshoi në vitin 2017?

Në qendër të vendimit qëndron neni 68 i Kodit Penal, i cili parashikon se një vendim që përmban dënim nga 15 deri në 25 vite burg nuk ekzekutohet kur kanë kaluar 20 vite nga marrja e formës së prerë.

Për Sokol Hoxhën, ky afat përfundoi më 21 nëntor 2020.

Në vitin 2017, Kuvendi ndryshoi nenin 66 të Kodit Penal, duke përcaktuar se vrasjet e parashikuara në nenet 76–79/c nuk i nënshtrohen parashkrimit të ndjekjes penale.

Megjithatë, ndryshimi nuk e hoqi parashkrimin e ekzekutimit të dënimit sipas nenit 68.

Kështu, legjislacioni shqiptar lejon një situatë juridike të vështirë për t’u pranuar nga familjet e viktimave: një person mund të dënohet për vrasje, por nëse shteti nuk e ekzekuton dënimin brenda afatit ligjor, ai dënim nuk mund të zbatohet më.

Nuk ishte një ndryshim i ri ligjor që ia shoi dënimin Hoxhës. Ishte një dispozitë ekzistuese, e cila vazhdoi të mbetej në fuqi edhe pas ndërhyrjeve të vitit 2017.

Ky është një problem që kërkon përgjigje edhe nga ligjvënësi. Përse Kuvendi vendosi të përjashtojë vrasjet nga parashkrimi i ndjekjes penale, por la në fuqi mundësinë e parashkrimit të ekzekutimit të dënimeve të dhëna për to?

Ligji mund ta shpjegojë vendimin e Gjykatës së Fierit. Por nuk shpjegon përse shteti nuk arriti ta ekzekutonte dënimin në kohë.

Gjykata e Fierit shuan dënimin, prokuroria mbështet kërkesën

Vendimi i 12 tetorit u dha nga gjyqtarja Aurora Tusha, pasi mbrojtja e Sokol Hoxhës kërkoi konstatimin e parashkrimit të ekzekutimit të dënimit.

Prokurorja e çështjes, Malbora Dinaj, mbështeti konstatimin e parashkrimit, duke argumentuar se kishin kaluar afatet e përcaktuara nga ligji.

Gjykata pranoi kërkesën dhe urdhëroi lirimin e Hoxhës për këtë dënim, nëse nuk ekzistonte ndonjë shkak tjetër ligjor për mbajtjen e tij në burg.

Megjithatë, Hoxha nuk del në liri, pasi ndaj tij është në fuqi një masë sigurie për llogari të autoriteteve belge, ku është dënuar me burgim të përjetshëm.

Ky fakt nuk e ndryshon thelbin e çështjes: për vrasjen e Ilirjan dhe Hektor Banajt, dënimi shqiptar prej 25 vitesh burg është shuar pa u ekzekutuar.

Vendimi nuk e shpall Hoxhën të pafajshëm dhe nuk rrëzon fajësinë e përcaktuar në vitin 2000. Ai konstaton se shteti nuk mund ta ekzekutojë më dënimin për shkak të kalimit të afatit ligjor.

Por për familjen e viktimave, dallimi juridik nuk e zbeh dhimbjen e një dënimi që mbeti i pazbatuar.

“Na vranë për herë të dytë” – familjarët nuk u thirrën as në gjykatë

Një tjetër element shqetësues i kësaj historie është mënyra se si familja Banaj thotë se u përball me vendimin.

Sipas motrës së viktimave, familjarët nuk u njoftuan dhe nuk u thirrën në seancën gjyqësore.

Në reagimin e saj për Top Channel, ajo deklaroi:

“Jemi vrarë për herë të dytë, nga vendimi që mori shteti. Dy vëllezërit e mi u vranë dhe ai të dalë i pafajshëm. Për mua, ai nuk ka bërë asnjë ditë burg. Vëllezërit e mi kanë bërë 29 vite që janë vrarë. Ku është shteti këtu?! Çfarë dënimi është hequr këtu?”

Motra e viktimave shprehu gjithashtu indinjatën për mungesën e familjes në proces:

“Gabim që nuk na thirrën. Të ishim dhe ne palë në gjyq.”

Pretendimi i saj kërkon një përgjigje zyrtare nga gjykata dhe prokuroria. Duhet sqaruar nëse familjarët kishin të drejtë të njoftoheshin dhe të merrnin pjesë në këtë procedurë, si dhe nëse u respektuan detyrimet përkatëse.

Edhe në rast se procedura nuk kërkonte domosdoshmërisht praninë e tyre, mbetet një pyetje e rëndësishme institucionale: si mund të merret një vendim që i jep fund ekzekutimit të dënimit për vrasjen e dy personave, ndërsa familjarët e viktimave deklarojnë se e mësuan rezultatin vetëm pasi ai ishte shpallur?

Nëna e viktimave: “Ai brodhi gjithë botën si deshi ai”

Për nënën e dy vëllezërve, kalimi i viteve nuk e ka zbehur dhimbjen dhe as pritjen për drejtësi.

Në reagimin e saj ajo u shpreh:

“Ai brodhi gjithë botën si deshi ai. Iku në moment, m’i vrau djemtë, edhe brodhi gjithë botën e nuk u bë gjë për djemtë e mi, çfarë shteti është ky? Unë jam nënë, dhe me ata fëmijë jemi bërë gjysmakë.”

Këto fjalë përmbledhin atë që statistikat e arrestimeve dhe vendimet gjyqësore nuk mund ta tregojnë: pas çdo dënimi të paekzekutuar qëndrojnë familje që presin drejtësi.

Në rastin Banaj, kjo pritje zgjati 29 vite dhe përfundoi me shuarjen e dënimit.

Ku ishte shteti shqiptar për më shumë se dy dekada?

Kjo është pyetja që institucionet shqiptare duhet t’i përgjigjen publikisht.

Nga viti 2000 deri në vitin 2020, kur përfundoi afati i parashkrimit, Shqipëria pati qeveri, ministra të Brendshëm, drejtues policie, prokurorë dhe struktura të ngarkuara me kërkimin e personave të dënuar.

Përgjegjësia institucionale për një dënim të paekzekutuar përfshin periudha të ndryshme qeverisjeje. Megjithatë, qeveria e Edi Ramës, në pushtet që prej vitit 2013, drejtoi ekzekutivin gjatë shtatë viteve të fundit përpara përfundimit të afatit të parashkrimit në nëntor 2020.

Kjo periudhë kërkon llogaridhënie të veçantë.

Çfarë bëri Ministria e Brendshme dhe Policia e Shtetit gjatë këtyre shtatë viteve për lokalizimin e Sokol Hoxhës? A pati komunikime me autoritetet belge, ku ekzistonte një dënim i përjetshëm ndaj tij? A u kërkua bashkëpunimi i autoriteteve amerikane përpara vitit 2020? A u ndërmorën hapa konkretë për ekstradimin e tij përpara se dënimi të parashkruhej?

Nuk rezulton nga dokumentacioni publik i shqyrtuar një kronologji e plotë e veprimeve të autoriteteve shqiptare gjatë kësaj periudhe. Kjo nuk provon se nuk është ndërmarrë asnjë veprim, por e bën të domosdoshëm publikimin e tyre.

Qeveria nuk mund ta trajtojë arrestimin e vitit 2026 si përgjigje të mjaftueshme për një dënim që ishte bërë i paekzekutueshëm gjashtë vite më parë.

Shteti duhet të shpjegojë çfarë bëri përpara se të ishte tepër vonë.

Kush duhet të mbajë përgjegjësi?

Përgjegjësia nuk mund të mbetet një nocion abstrakt, i shpërndarë mes institucioneve dhe viteve.

Ministria e Brendshme dhe Policia e Shtetit duhet të bëjnë publike historinë e kërkimit të Hoxhës, datat e shpalljes në kërkim ndërkombëtar, informacionet për vendndodhjen e tij dhe veprimet e ndërmarra për kapjen.

Prokuroria përgjegjëse për ekzekutimin e vendimit penal duhet të sqarojë se çfarë masash mori pas vendimit të formës së prerë të vitit 2000, nëse kërkoi bashkëpunim ndërkombëtar dhe çfarë pengesash hasi.

Ministria e Drejtësisë, në kuadër të kompetencave të saj për bashkëpunimin gjyqësor ndërkombëtar, duhet të sqarojë nëse u administruan kërkesa ekstradimi dhe çfarë veprimesh u kryen për to.

Këshilli i Lartë i Prokurorisë dhe Inspektori i Lartë i Drejtësisë, brenda kompetencave përkatëse, duhet të vlerësojnë nëse ka elemente që kërkojnë verifikim disiplinor për veprimet ose mosveprimet e funksionarëve të drejtësisë. Një verifikim i tillë nuk nënkupton automatikisht ekzistencën e shkeljeve.

Ndërsa qeveria dhe Kuvendi duhet të japin përgjigje për kuadrin ligjor që lejon parashkrimin e ekzekutimit të një dënimi për vrasje dhe për masat që garantojnë se vendime të tilla nuk mbeten të pazbatuara.

Nëse gjatë verifikimeve rezulton se ka pasur neglizhencë, shkelje detyre apo pengesa të pajustifikuara në ekzekutimin e vendimit, përgjegjësit duhet të identifikohen dhe të përballen me pasojat ligjore.

Por një përgjegjësi e tillë nuk mund të përcaktohet vetëm nga fakti i parashkrimit. Ajo duhet të mbështetet në dokumente, vendime dhe veprime konkrete.

Një dënim i shuar, por asnjë përgjigje për 20 vitet e humbura

Rasti i vëllezërve Banaj nxjerr në pah një problem që shkon përtej një vendimi gjyqësor.

Një vendim penal i formës së prerë është detyrim për t’u zbatuar. Kur ai mbetet i paekzekutuar derisa parashkruhet, institucionet nuk mund të mjaftohen me shpjegimin se afati ligjor ka përfunduar.

Pikërisht ky është rezultati që duhet të shqetësojë qeverinë dhe sistemin e drejtësisë.

Për 29 vite, familja Banaj priti që personi i dënuar për vrasjen e dy djemve të vuante dënimin në Shqipëri. Kur ai më në fund u ekstradua, dënimi nuk mund të ekzekutohej më.

Motra e viktimave e përshkroi këtë si një tradhti nga drejtësia:

“Asgjë nuk u bë për ne. Të tradhtuara nga drejtësia. Ku është drejtësia këtu?!”

Sot, qeveria shqiptare, Policia e Shtetit, prokuroria dhe institucionet përgjegjëse për bashkëpunimin ndërkombëtar i detyrohen familjes Banaj një shpjegim të dokumentuar për vitet gjatë të cilave dënimi mbeti i pazbatuar.

Kush lejoi, me veprime apo mosveprime, që të kalonin 20 vite pa u ekzekutuar një vendim për vrasjen e dy vëllezërve dhe përse askush nuk ka dhënë ende një llogari publike të plotë për këtë dështim?

Për familjen Banaj, drejtësia nuk u vonua thjesht. Ajo mbeti e pazbatuar derisa ligji nuk lejoi më zbatimin e saj.