Në korridoret e shkollave të Luginës së Preshevës, një mungesë e dukshme po bëhet gjithnjë e më e ndjeshme. Raftet e bibliotekave shkollore, që duhet të ishin të mbushura me tekste në gjuhën shqipe, qëndrojnë bosh ose të mbushura vetëm me libra në serbisht. Kjo situatë, në dukje e parëndësishme, është bërë simbol i një lufte më të gjerë për ruajtjen e identitetit kulturor dhe gjuhësor të shqiptarëve në Serbi.
Mungesa e teksteve shkollore në gjuhën shqipe, veçanërisht për shkollat e mesme, është shndërruar në një nga kërkesat kryesore të protestuesve që mbushën rrugët e Bujanocit më 12 gusht 2024. Pankarta me mbishkrimin “Libra shqip për fëmijët tanë” ishin të dukshme kudo në turmë.
Por problemi shkon përtej thjesht mungesës së librave. Është një sfidë komplekse që prek themelet e arsimit dhe të drejtave kulturore të komunitetit shqiptar në Serbi.
Shaip Kamberi, deputeti i vetëm shqiptar në Parlamentin serb, e ka përshkruar situatën si një formë të re të asimilimit të detyruar. Sipas tij, duke mohuar qasjen në materiale arsimore në gjuhën amtare, autoritetet serbe po përpiqen të dobësojnë lidhjen e brezave të rinj me kulturën dhe historinë e tyre.
Problemi bëhet edhe më i mprehtë kur shohim se si ndikon kjo situatë në perspektivat e të rinjve. Shumë nxënës shqiptarë, pas përfundimit të shkollës së mesme, zgjedhin të studiojnë në Kosovë ose Shqipëri, ku mund të ndjekin arsimin e lartë në gjuhën e tyre. Por kjo zgjedhje vjen me një çmim të lartë.
Serbia vazhdon të mos njohë diplomat e lëshuara nga universitetet e Kosovës. Kjo do të thotë që mijëra të rinj shqiptarë të Luginës, pas vitesh studimi, kthehen në shtëpi vetëm për të zbuluar se diplomat e tyre janë të pavlefshme në vendin ku kanë lindur dhe rritur.
Kjo situatë ka krijuar një cikël të vështirë për t’u thyer. Mungesa e teksteve shkollore në shqip dobëson cilësinë e arsimit fillor dhe të mesëm. Kjo, nga ana tjetër, i shtyn shumë të rinj të kërkojnë arsim të lartë jashtë Serbisë. Por kur kthehen, mosnjohja e diplomave i lë ata pa mundësi punësimi, duke i detyruar shumë të emigrojnë përfundimisht.
Komuniteti ndërkombëtar ka shprehur shqetësim për këtë situatë. Raportet e Komisionit Evropian për Serbinë kanë theksuar vazhdimisht nevojën për të siguruar arsim cilësor në gjuhët e pakicave. Por progresi mbetet i ngadaltë.
Ndërkohë, mësuesit dhe prindërit shqiptarë po bëjnë çmos për të mbushur boshllëkun. Ka nisma për të përkthyer dhe botuar tekste shkollore në mënyrë të pavarur, por këto përpjekje shpesh pengohen nga mungesa e burimeve dhe nga pengesat administrative.
A është kjo thjesht një çështje e menaxhimit të dobët arsimor, apo një strategji e qëllimshme për të dobësuar identitetin kulturor të shqiptarëve në Luginë? Ndërsa debati vazhdon, një brez i tërë po rritet në një vakuum kulturor dhe arsimor.
Në një epokë ku diversiteti kulturor po bëhet gjithnjë e më i vlerësuar globalisht, situata në Luginën e Preshevës duket si një anomali e dhimbshme. Për shqiptarët e këtij rajoni, lufta për të ruajtur gjuhën dhe kulturën e tyre është bërë sinonim i luftës për vetë ekzistencën e tyre si komunitet.
Ndërsa Serbia aspiron për anëtarësim në Bashkimin Evropian, trajtimi i pakicave të saj mbetet një test kritik. Zgjidhja e çështjes së teksteve shkollore dhe njohjes së diplomave nuk është thjesht një çështje arsimore, por një provë e vërtetë e angazhimit të Serbisë ndaj vlerave evropiane të diversitetit dhe përfshirjes.
Për nxënësit shqiptarë të Luginës së Preshevës, çdo ditë shkollore është një kujtesë e kësaj lufte të vazhdueshme. Ndërsa ulen në bankat e tyre, duke u përpjekur të mësojnë në një gjuhë që nuk është e tyre, ata po bëhen, pa dashje, protagonistët e një beteje më të gjerë për identitet dhe të drejta.
