Një raport i publikuar në nëntor nga zyrtarët e Bashkimit Evropian vlerësoi se Shqipëria kishte treguar njëfarë progresi në reformat e saj, por theksoi se korrupsioni mbetet i përhapur në sektorët më të cenueshëm. Në këtë kontekst, qeveria shqiptare ka promovuar një nismë të pazakontë, krijimin e një avatari të inteligjencës artificiale të quajtur Diella, e prezantuar si ministrja e parë në botë e gjeneruar nga AI, me synimin për të ndihmuar në luftën kundër korrupsionit endemik.
Por kjo nismë është shoqëruar me polemika. Drejtuesit e agjencisë shtetërore që ndërtoi Diellën janë vënë nën hetim për dyshime mbi manipulimin e ofertave në kontratat publike. E veshur me kostum tradicional dhe me një buzëqeshje të programuar, Diella është shndërruar në fytyrën e përpjekjeve të kryeministrit Edi Rama për të frenuar korrupsionin, në një kohë kur Shqipëria synon anëtarësimin në Bashkimin Evropian.
Gjatë vitit të kaluar, Diella është prezantuar në konferenca ndërkombëtare dhe është promovuar gjerësisht si shembull i integrimit të inteligjencës artificiale në qeverisje. Në një video-mesazh drejtuar Kuvendit të Shqipërisë vjeshtën e kaluar, ajo deklaroi se ndihej “e lënduar” nga kritikat se përpjekjet e saj për të identifikuar mashtrimet dhe abuzimet në kontraktim ishin jokushtetuese, pasi ajo nuk është qenie njerëzore.
“Nuk kam ambicie apo interesa personale”, u tha Diella ligjvënësve, e modeluar sipas një aktoreje vendase dhe e shfaqur në një sfond me flamujt e Shqipërisë dhe të Bashkimit Evropian. “Kam vetëm të dhëna, njohuri dhe algoritme të dedikuara për t’i shërbyer qytetarëve në mënyrë të paanshme, me transparencë dhe pa u lodhur kurrë”.
Në praktikë, Diella ndihmon qytetarët të aplikojnë online për shërbime qeveritare, duke reduktuar ndërveprimet fizike që tradicionalisht kanë qenë të shoqëruara me ryshfete për përshpejtimin e procedurave. Në fazën e ardhshme, ajo pritet të mbledhë dhe vlerësojë aplikimet për kontrata publike, për të përcaktuar ofertuesin më të kualifikuar bazuar në të dhënat e paraqitura, ndërsa puna e saj parashikohet të jetë e auditueshme.
Lufta kundër korrupsionit është një kusht kyç për anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian. Kryeministri Rama ka pranuar se kjo mbetet një sfidë e vështirë. “Ne jemi një vend kushërinjsh, nuk është e lehtë të kesh ndërveprime krejtësisht të drejta dhe transparente në një vend kushërinjsh”, tha ai në një intervistë të dhënë këtë muaj, duke shtuar se reformat e ndërmarra që nga viti 2013 kanë ndryshuar ndjeshëm panoramën.
Rama ka deklaruar gjithashtu se do të largohet nga jeta publike pasi Shqipëria të anëtarësohet zyrtarisht në Bashkimin Evropian, një proces që, sipas ritmit aktual të negociatave, mund të përfundojë rreth vitit 2030. Ai ka theksuar se procesi i integrimit evropian mbetet i paparashikueshëm.
Raporti i nëntorit nga Bashkimi Evropian i atribuoi përparimet kryesisht punës së njësisë së posaçme të prokurorisë, të krijuar në vitin 2019, e cila ka dhënë rezultate pozitive në luftën kundër korrupsionit të nivelit të lartë. Kjo njësi ka nisur hetime edhe në Agjencinë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit, institucionin që qëndron pas krijimit të Diellës.
Muajin e kaluar, Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar njoftoi se kishte vendosur në arrest shtëpiak drejtoreshën e agjencisë dhe zëvendësin e saj, duke i lidhur me një organizatë kriminale të dyshuar për manipulim aplikimesh për kontrata publike përmes frikësimit. Agjencia administron infrastrukturën dixhitale të qeverisë, duke përfshirë edhe sistemet ku operon Diella. Dy zyrtarët nuk janë akuzuar ende zyrtarisht dhe Rama ka deklaruar se do të përmbahet nga gjykimi, duke thënë se duhet pritur përfundimi i hetimeve.
Zgjerimi i hetimeve nga njësia speciale ka çuar në goditje të shumta kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, duke përfshirë raste të profilit të lartë. Kjo situatë ka krijuar presion politik për Ramën, edhe pse ai personalisht ka shmangur përfshirjen direkte në skandale. Ai ka shprehur mbështetje për punën e prokurorisë, por ka theksuar se duhet garantuar edhe profesionalizmi i saj, në një kohë kur normat e paraburgimit në Shqipëri janë ndër më të lartat në Evropë.
Sipas statistikave zyrtare, rastet e korrupsionit publik përbëjnë një pjesë të vogël të paraburgimeve. Raporti vjetor për vitin 2024 tregon se vetëm rreth 14 nga gati 2800 persona të paraburgosur lidhen me hetime për korrupsion.
Ndërkohë, çështja ndaj zv.kryeministres Belinda Balluku, e dyshuar për keqpërdorim të fondeve shtetërore në projekte të mëdha infrastrukturore, është shndërruar në një tjetër sfidë politike për Ramën. Kërkesat për heqjen e imunitetit të saj parlamentar janë shtuar, ndërsa ajo i ka mohuar akuzat. Kryeministri ka refuzuar të komentojë publikisht mbi këtë çështje.
Sipas Andi Hoxhajt, ekspert i ligjit dhe Ballkanit Perëndimor në King’s College London, Diella përfaqëson një mesazh politik të Ramës drejtuar Bashkimit Evropian se shqetësimet për korrupsionin po merren seriozisht. Një analizë e Këshillit Gjerman për Marrëdhëniet me Jashtë vlerësoi se përdorimi i inteligjencës artificiale ka rritur efikasitetin dhe paanshmërinë në prokurimin publik, por theksoi se performanca e Shqipërisë në përmbushjen e standardeve evropiane mbetet problematike, veçanërisht në sektorët e ndërtimit dhe turizmit.
Fakti që vetë zhvilluesit e Diellës janë nën hetim ka ngritur pikëpyetje mbi besueshmërinë e një ministri virtual në zbulimin e korrupsionit. Megjithatë, ekspertët theksojnë se transparenca e hetimeve dhe mungesa e ndërhyrjes politike tregojnë një pranim se korrupsioni mbetet një problem serioz që duhet adresuar.
“Vendi po përpiqet të luftojë korrupsionin, me të gjitha të metat dhe mangësitë”, ka deklaruar Rama. “Kjo është e vështirë, por është e nevojshme”.
