ATU dhe “monopoli i internetit të ngadaltë”/ Bashkim Ulaj, ura Berisha-Rama: Si u çanë autostradat me bekimin e qeverisë dhe u ngrit rrjeti që shqiptarët e paguajnë shtrenjtë

Shqiptarët paguajnë prej vitesh për një internet që, krahasuar me rajonin, mbetet problematik si në shpejtësi, ashtu edhe në raportin mes kostos dhe cilësisë. Por pas paketave që reklamohen çdo ditë nga operatorët ekziston një treg shumë më pak i dukshëm për qytetarin: ai i infrastrukturës me shumicë, rrjetit kryesor të fibrave optike mbi të cilin mbështeten operatorët që më pas ua shesin internetin familjeve dhe bizneseve.

Në këtë histori shfaqet Albanian Telecommunications Union, ATU, kompania që prej vitit 2010 mori të drejta ekskluzive për ndërtimin e fibrave optike përgjatë akseve kombëtare. Në ndërtimin e infrastrukturës së saj del drejtpërdrejt emri i Gener 2, kompania e Bashkim Ulajt. Vetë Gener 2 deklaron sot se ka ngritur dhe përgatitur për ATU më shumë se 1,500 kilometra infrastrukturë për fibër optike.

Kështu, historia e internetit të shtrenjtë nuk lidhet vetëm me kompanitë që konsumatori sheh në faturë. Ajo shkon pas në kohë, te mënyra se si shteti shqiptar vendosi se kush do të përdorte akset kombëtare për të ngritur rrjetin strategjik të telekomunikacionit dhe te një biznesmen që ka ruajtur një rol të rëndësishëm në projektet e mëdha infrastrukturore si gjatë qeverisë së Sali Berishës, ashtu edhe gjatë qeverive të Edi Ramës.

2010: lind ATU dhe vetëm gjashtë muaj më pas merr ekskluzivitetin

ATU u themelua më 24 shkurt 2010. Më 23 gusht të po atij viti, Ministria e Punëve Publike dhe Transportit, e drejtuar nga Sokol Olldashi në qeverinë Berisha, nxori Urdhrin nr.120. AKEP konfirmon se me këtë urdhër ATU-së iu dhanë të drejta ekskluzive për ndërtimin e rrjetit të fibrave optike në akset kombëtare të Republikës së Shqipërisë.

Kushtet ishin të pazakonta për rëndësinë strategjike të infrastrukturës. ATU duhej të instalonte gjashtë fibra: dy për përdorimin e saj dhe katër të parashikuara për operatorë të tjerë. Kompania do t’i paguante shtetit 4% të të ardhurave të realizuara nga përdorimi i infrastrukturës, ndërsa operatorët që do të përdornin fibrat e tjera duhej të paguanin 6% të të ardhurave, por jo më pak se 330 mijë euro në vit. Leja parashikohej për 20 vjet, me të drejtë rinovimi edhe për 20 të tjera. Nëse ATU dhe një operator tjetër nuk arrinin marrëveshje mbi çmimin brenda tre muajve, mosmarrëveshja do të shkonte në Gjykatën e Tiranës.

Pra, që në vitin 2010, një kompani private mori një pozicion të veçantë mbi një prej aseteve më të rëndësishme të ekonomisë moderne: korridoret ku kalon infrastruktura kryesore e internetit.

Dhe kjo nuk ishte një çështje pa polemika që në atë kohë.

Raportimet e vitit 2011 evidentonin se një vit më herët, para krijimit të ATU-së, katër kompani kishin kontrata për përdorimin e rrugëve kombëtare dhe shtrimin e fibrave, mes tyre edhe Gener 2. Sipas këtyre raportimeve, më 9 dhjetor 2009 ministri Sokol Olldashi anuloi me katër urdhra kontratat e “Albanian Satellite Communication”, “Fiber Network Albania”, “Gener 2” dhe “Vëllezërit CINA”. Disa muaj më vonë u krijua ATU dhe në gusht 2010 mori ekskluzivitetin e ri. Kjo kronologji u ngrit si çështje publike që në vitin 2011.

Autostradat u hapën për rrjetin e fibrës

Projekti nuk ekzistoi vetëm në letra. Për ndërtimin e rrjetit duhej ndërhyrë fizikisht përgjatë rrugëve kombëtare.

Raportimet e kohës listonin ndër akset ku po kryheshin punime Tiranë–Vorë–Milot–Shkodër–Hani i Hotit, Shkodër–Muriqan, Milot–Kukës–Morinë, Vorë–Durrës–Rrogozhinë–Elbasan–Librazhd–Pogradec, Pogradec–Kapshticë, Rrogozhinë–Lushnjë–Fier–Vlorë dhe Fier–Tepelenë–Gjirokastër–Kakavijë. Në atë periudhë pati akuza publike se ndërhyrjet kishin prekur edhe Rrugën e Kombit dhe se akset po rihapeshin për vendosjen e tubacioneve dhe fibrave.

Sot, përtej debateve politike të asaj kohe, një fakt konfirmohet edhe nga vetë Gener 2: kompania e Bashkim Ulajt e paraqet infrastrukturën e ATU-së si një nga projektet e saj dhe deklaron më shumë se 1,500 km fibër optike të ngritur dhe përgatitur për këtë rrjet.

Ndërkohë rrjeti i ATU-së vazhdoi të zgjerohej. AKEP thotë se ai nisi me rreth 750 km që lidhnin qytetet kryesore dhe pikat kufitare, ndërsa sipas vlerësimeve të vetë ATU-së të raportuara nga rregullatori, rrjeti kishte arritur rreth 2,500 km. ATU ofron pika interkoneksioni çdo një kilometër përgjatë rrjetit.

Lidhja me Bashkim Ulajn

ATU nuk figuron sot drejtpërdrejt në pronësi të Bashkim Ulajt. Ortakët aktualë të kompanisë janë Agon Feri me 75%, Foto Zbogo me 15% dhe Artan Metaliaj me 10%.

Por lidhja e rrjetit me Ulajn nuk është vetëm politike apo mediatike.

Së pari, infrastruktura është ndërtuar nga Gener 2.

Së dyti, dokumentet tregtare tregojnë një ndërthurje të drejtpërdrejtë mes ATU-së dhe strukturave të lidhura me Ulajn.

Më 7 maj 2010, vetëm pak muaj pas krijimit të ATU-së, u themelua “Tirana Datacom”. Aksionerët themelues ishin ATU me 70% dhe kompania qipriote Tispole me 30%. Më 20 shtator 2010, ATU ia shiti 40% të aksioneve Bashkim Ulajt për 8 mijë euro dhe 30% Foto Zbogos për 6 mijë euro, duke u larguar nga ortakëria. Një vit më vonë, Tispole ia shiti pjesën e vet Bashkim Ulajt dhe ai arriti në 70% të kompanisë, ndërsa Foto Zbogo mbeti me 30%. Në vitin 2015 Ulaj ia kaloi 70% Gener 2.

Lidhjet vazhdojnë edhe në nivel personash. Foto Zbogo është sot ortak me 15% në ATU dhe me 30% në Tirana Datacom, ku Gener 2 zotëron pjesën tjetër. Agon Feri, sot pronari kryesor i ATU-së, ka qenë nga viti 2012 deri në vitin 2020 anëtar i Këshillit Mbikëqyrës të Tirana Datacom.

Kjo e bën lidhjen ATU–Gener 2–Ulaj më komplekse sesa një kontratë e zakonshme ndërtimi.

Nga Berisha te Rama: biznesi që i mbijetoi rotacionit

Ekskluziviteti i ATU-së lindi gjatë qeverisë së Sali Berishës, nën ministrinë e drejtuar nga Sokol Olldashi. Bashkim Ulaj në atë periudhë përmendej gjerësisht në raportimet politike si biznesmen i afërt me pushtetin demokrat, ndërsa Gener 2 ishte kompania që ndërtoi infrastrukturën e projektit.

Në vitin 2013 pushteti ndryshoi. Edi Rama mori drejtimin e qeverisë, por ndryshimi politik nuk e nxori Gener 2 nga projektet strategjike të shtetit.

Në mars 2018, Këshilli i Ministrave i drejtuar nga Rama miratoi një bonus prej 8.5% për Gener 2 në procedurën konkurruese të projektit koncesionar Thumanë–Fushë Krujë–Vorë–Kashar, mbi bazën e një propozimi të pakërkuar të kompanisë.

Në dhjetor 2021 qeveria autorizoi Ministrinë e Infrastrukturës dhe Energjisë të vazhdonte negociatat me Gener 2 dhe G2 Infra për kontratën e këtij aksi.

Më 30 dhjetor 2024, qeveria Rama miratoi gjithashtu kontratën koncesionare të segmentit Milot–Thumanë me bashkimin e operatorëve ku bënte pjesë Gener 2.

Kështu, dokumentet tregojnë një vazhdimësi që kalon dy kampe politike: në epokën Berisha, infrastruktura e fibrës merr ekskluzivitetin mbi akset kombëtare dhe Gener 2 ndërton rrjetin; në epokën Rama, Gener 2 vazhdon të përfshihet në koncesione dhe projekte të mëdha rrugore.

Kjo vijimësi ka ushqyer prej vitesh tezën se Bashkim Ulaj është një “urë” mes pushtetit dhe opozitës, një biznesmen që ruan akses në projektet strategjike pavarësisht se kush qeveris. Në publik, Berisha dhe Rama paraqiten si kundërshtarë të pakompromis; dokumentet nuk provojnë vetë ekzistencën e një marrëveshjeje të fshehtë mes tyre, por provojnë se disa interesa të mëdha ekonomike kanë kaluar pa problem nga një administratë te tjetra.

Në këtë kuptim, historia e Ulajt bëhet simbolike: qeveritë ndryshojnë, por bizneset strategjike që lidhen me shtetin mund të mbeten.

Ekskluziviteti u hoq, pastaj u rikthye

Në tetor 2014, një vit pas ardhjes së socialistëve në pushtet, ekskluziviteti i ATU-së u pezullua me Urdhrin nr.285 të ministrit të Transportit dhe Infrastrukturës.

Por ATU e çoi çështjen në gjykatë.

Në korrik 2023, Gjykata e Lartë prishi vendimin e pezullimit dhe, sipas AKEP-it, kushtet e Urdhrit nr.120 të vitit 2010 hynë sërish në fuqi.

Pra, më shumë se një dekadë pasi ishte dhënë nga administrata Berisha, një e drejtë ekskluzive e vitit 2010 u rikthye juridikisht gjatë qeverisjes së Edi Ramës.

AKEP: vetëm ONE dhe ATU kanë prani të gjerë në backbone

Kjo është pika ku historia politike lidhet drejtpërdrejt me faturën e internetit.

AKEP konstaton se në segmentin ndërurban të infrastrukturës pasive, vetëm ONE Albania dhe ATU kanë zhvilluar një prani të gjerë të rrjetit backbone. Rregullatori pranon gjithashtu se ekzistojnë barriera të larta ligjore dhe rregullatore për hyrjen e operatorëve të rinj dhe se rivendosja e ekskluzivitetit të ATU-së në disa akse kryesore kufizon mundësinë që operatorë të tjerë të shtrijnë rrjete paralelisht.

AKEP përdor edhe termin “duopol” në analizën e strukturës së tregut. Për fibrën e errët, ONE Albania zotëronte 76% të volumit të tregut në vitin 2022, ndërsa ATU 11%, por AKEP evidenton se gjatë vitit 2023 ONE kishte humbur një volum të rëndësishëm që, sipas operatorit, kishte kaluar kryesisht te ATU.

Vodafone shkoi më tej gjatë konsultimit të AKEP-it. Kompania argumentoi se operatorët alternativë që duan të zgjerojnë ose të dublikojnë rrjetin kombëtar janë në thelb të varur nga ONE Albania dhe ATU dhe se ekskluziviteti i ATU-së kufizon aftësinë për të ndërtuar pranë të njëjtave akse rrugore.

Edhe Autoriteti i Konkurrencës mbajti një qëndrim më kritik se AKEP. Ai vlerësoi se tregu ndërurban i infrastrukturës fizike kishte mungesë konkurrence dhe barriera të rëndësishme hyrjeje, duke rekomanduar rregullim paraprak për operatorët dominues. Autoriteti iu referua gjithashtu një ankese të operatorëve alternativë të vitit 2019, ku flitej për “monopolizim të tregut” dhe çmime aksesi 3 deri në 4 herë më të larta se në vende të tjera europiane.

Megjithatë, AKEP vendosi të mos aplikojë rregullim ex-ante mbi këtë treg, duke vlerësuar se konkurrenca mes ONE dhe ATU, presioni i kufizuar i OST-së dhe mundësia e ndërhyrjeve të mëvonshme nga autoritetet janë të mjaftueshme.

Kjo krijon paradoksin: rregullatori pranon barrierat e larta, pranon se vetëm dy operatorë kanë prani të gjerë kombëtare dhe pranon ekzistencën e ekskluzivitetit të ATU-së, por nuk vendos rregullim të posaçëm paraprak të tarifave dhe aksesit.

Nga backbone-i te konsumatori

Për qytetarin, kjo pjesë e tregut është pothuajse e padukshme.

Një operator lokal që u shet internet familjeve nuk ka domosdoshmërisht rrjetin e vet kombëtar. Për të lidhur qytetet, për të marrë kapacitet dhe për të transportuar të dhënat drejt internetit ndërkombëtar, ai duhet të përdorë infrastruktura ekzistuese me shumicë.

Kur aksesi në këtë infrastrukturë kushton shumë, kostoja kalon në çmimin përfundimtar ose kufizon kapacitetin që operatori mund t’i ofrojë klientit.

Pikërisht këtu qëndron teza e “monopolit të fshehur”: konkurrenca që konsumatori sheh mes dhjetëra ISP-ve në tregun me pakicë mund të bashkëjetojë me një treg shumë më të përqendruar në nivelin e rrjetit kryesor.

Analiza që ka ngritur debatin citon të dhëna sipas të cilave konsumatori shqiptar paguan rreth 38 dollarë në muaj për broadband, ndërsa merr rreth 27.6 Mbps, kundrejt niveleve shumë më të larta të shpejtësisë në disa vende të rajonit për buxhete të ngjashme.

Edhe pa u mbështetur vetëm te këto shifra, raportet zyrtare të OECD-së konfirmojnë problemin më të gjerë. Në fund të vitit 2022 vetëm 12% e familjeve shqiptare me internet fiks kishin lidhje mbi 100 Mbps. Në analizën e OECD-së për periudhën 2020–2023, shpejtësia mesatare e internetit në Shqipëri arrinte vetëm rreth 24.6% të mesatares së BE-së, duke e vendosur vendin në fund të Ballkanit Perëndimor së bashku me Bosnjë-Hercegovinën.

ATU nuk mbeti vetëm te shitja me shumicë

Në vitin 2019, ATU bleu kontrollin e 85% të DIGICom, transaksion që u autorizua nga Autoriteti i Konkurrencës. DIGICom është operator që vepron drejtpërdrejt në tregun e internetit për klientët fundorë.

Kjo krijon edhe një dimension vertikal: një kompani e fokusuar te infrastruktura me shumicë zotëron një pjesë kontrolluese të një operatori që konkurron në tregun me pakicë. AKEP e evidenton këtë marrëdhënie, megjithëse thekson se ATU dhe DIGICom mbeten operacionalisht entitete të ndara.

Shteti ka fibra, por tregu vazhdon të mbështetet te dy rrjete kryesore

Një tjetër pikë e rëndësishme është OST-ja.

Operatori shtetëror i transmetimit të energjisë ka rreth 2,000 km fibër optike, të shtrirë përgjatë linjave 110, 150, 220 dhe 400 kV, dhe sipas vlerësimeve të OST-së mbulon rreth 75% të territorit. Prej vitit 2021, OST ofron edhe kapacitete me shumicë të transportit të të dhënave.

Megjithatë, AKEP thotë se shërbimet e OST-së ende nuk janë zëvendësues i plotë i ofertave të ONE dhe ATU për fibrën e errët.

Kjo është arsyeja pse hapja më e gjerë dhe rregullimi transparent i fibrave të aseteve publike, si OST apo infrastruktura të tjera shtetërore, shfaqet si një nga alternativat për të shtuar konkurrencën në tregun me shumicë.

Në vende të tjera të rajonit, infrastruktura e energjisë dhe infrastruktura publike përdoren gjithnjë e më shumë për të ngritur rrjete broadband dhe për të ulur varësinë nga operatorët tradicionalë. Vetë OECD e përshkruan “Balkans Digital Highway” si një nismë që synon pikërisht përdorimin e fibrave të operatorëve të transmetimit të energjisë për një rrjet broadband rajonal.

Një projekt i nisur me Berishën, që vazhdon të prodhojë pasoja sot

Në fund, historia e ATU-së nuk është vetëm histori teknologjie.

Është historia e një vendimi politik të vitit 2010 që i dha një operatori privat të drejta ekskluzive mbi akset kombëtare; e një infrastrukture të ndërtuar nga Gener 2 e Bashkim Ulajt; e ndërhyrjeve përgjatë qindra e më pas mijëra kilometrave rrugë; e një ekskluziviteti që u pezullua dhe u rikthye; e një tregu ku vetë AKEP identifikon vetëm dy operatorë me prani të gjerë kombëtare dhe barriera të larta për hyrjen e të tjerëve.

Por është edhe historia e një biznesmeni që shfaqet në dy epoka të kundërta politike.

Bashkim Ulaj ishte i lidhur me projektet strategjike të infrastrukturës në kohën e Berishës dhe kompanitë e tij vazhduan të marrin projekte strategjike dhe koncesione në kohën e Ramës.

Pikërisht kjo e ka kthyer atë në një nga shembujt më domethënës të “urës” mes qeverisë dhe opozitës: ndërsa Rama dhe Berisha zhvillojnë prej vitesh një luftë publike politike, vijimësia e projekteve të mëdha tregon se kapitali dhe interesat ekonomike nuk kanë ndjekur domosdoshmërisht të njëjtën vijë ndarëse.

Në rastin e internetit, pasoja për qytetarin është konkrete: një treg me shumicë i përqendruar, barriera për ndërtimin e rrjeteve konkurruese dhe një infrastrukturë strategjike që prej më shumë se 15 vitesh mbetet e lidhur me të njëjtin model.

Dhe ndërsa teknologjia ecën drejt Cloud-it, Inteligjencës Artificiale dhe ekonomisë së të dhënave, Shqipëria vazhdon të përballet me pyetjen që qëndron në themel të gjithë kësaj historie: pse një vend me mijëra kilometra fibra optike vazhdon t’u ofrojë qytetarëve një nga raportet më problematike mes çmimit dhe shpejtësisë në rajon?