Ndërsa impiantet publike të trajtimit të ujërave të ndotura mungojnë ose nuk funksionojnë, qeveria shqiptare ka zhvendosur barrën te bizneset private, duke i detyruar të investojnë mijëra euro dhe duke i ndëshkuar me gjoba, për një shërbim që ligjërisht duhet të garantohet nga shteti.
Gjatë verës së vitit 2023, qeveria shpalli emergjencë mjedisore në zonat bregdetare, me argumentin se ndotja e ujërave përbënte rrezik për shëndetin publik dhe turizmin. Pas kësaj, në fund të dhjetorit 2023, u miratua një akt normativ, i pasuar nga një udhëzim i përbashkët i Ministrisë së Infrastrukturës dhe Energjisë dhe Ministrisë së Turizmit, që hapi rrugë për vendosjen e gjobave ndaj subjekteve private.
Në kundërshtim me qëllimin fillestar të aktit normativ, i cili synonte rregulla teknike për subjektet që nuk janë të lidhura me rrjetin publik të kanalizimeve, udhëzimi i nënshkruar nga Belinda Balluku dhe Mirela Kumbaro e zgjeroi në mënyrë arbitrare rrethin e subjekteve, duke përfshirë të gjitha bizneset, edhe ato që kanë kontrata aktive me ujësjellës-kanalizimet.
Të dhënat e publikuara nga shteg.org tregojnë se gjatë vitit 2025 mbi 115 subjekte u gjobitën, me një vlerë totale ndëshkimesh që kalon 2 milionë euro. Numri real dyshohet të jetë më i lartë, pasi një pjesë e gjobave janë kundërshtuar në gjykatat administrative.
Ndërkohë, dy organizata që veprojnë në sektorin e turizmit kanë paditur qeverinë në Gjykatën Kushtetuese, duke argumentuar se udhëzimi cenon rëndë të drejtat dhe interesat legjitime të bizneseve private. Sipas tyre, investimet e detyruara për impiante private, që variojnë nga 40 mijë deri në 150 mijë euro, shoqërohen me gjoba të rënda dhe masa të menjëhershme pezullimi apo mbylljeje aktiviteti, edhe kur subjektet kanë respektuar kontratat me operatorët publikë.
Aktit normativ nr. 8, i miratuar më 28 dhjetor 2023, iu dha drita jeshile nga Kuvendi në janar 2024, pas shqyrtimit në dy komisione parlamentare. Qeveria e justifikoi ndërhyrjen me emergjencën mjedisore të konstatuar gjatë sezonit turistik 2023, duke identifikuar rreth 9 mijë subjekte tregtare si burime të ndotjes.
Në fillim të vitit 2025, dy ministritë e linjës nënshkruan udhëzimin që detyronte çdo operator turistik pranë ujërave larëse të instalonte impiante private. Për zbatimin e tij u ngrit një task forcë me 48 punonjës dhe një buxhet prej 323.8 milionë lekësh, e cila u shpërnda në terren për kontrolle.
Zv kryeministrja Balluku deklaroi në shkurt 2025 se të gjitha subjektet kishin 90 ditë afat për vendosjen e impianteve, duke paralajmëruar ndëshkime deri në pezullim aktiviteti. Menjëherë pas kësaj, inspektorët nisën kontrollet masive në të gjithë vendin.
Sipas Olsi Nikës, drejtor i Eco Albania, kjo nismë legjitimoi një barrë të padrejtë financiare për bizneset. Ai thekson se furnizimi me ujë dhe trajtimi i ujërave të përdorura është detyrim ligjor i shtetit dhe i bashkive, përmes ndërmarrjeve të ujësjellës-kanalizimeve, dhe jo i sektorit privat.
Megjithatë, kjo nuk e ndaloi qeverinë dhe kryeministrin Edi Rama të promovonin publikisht zbatimin e udhëzimit, duke e paraqitur atë si sukses në mbrojtjen e mjedisit. Në praktikë, shumë biznese u gjobitën edhe pse ishin të lidhura me rrjetin publik dhe paguanin rregullisht për shërbimin e trajtimit të ujërave.
Rasti i Namik Sadikut, operator turistik në Shkëmbin e Kavajës, ilustron këtë situatë. Ai u gjobit me 24 milionë lekë të vjetra, pavarësisht se kishte kontratë me Ujësjellës-Kanalizime Durrës dhe shkarkonte ujërat vetëm në rrjetin publik. Sipas tij, gjobat janë vendosur në mënyrë selektive dhe subjektive.
Ekspertët mjedisorë theksojnë se decentralizimi i trajtimit të ujërave përmes impianteve individuale rrit rrezikun e ndotjes, për shkak të mungesës së monitorimit dhe mirëmbajtjes së unifikuar. Ndryshe nga impiantet publike të centralizuara, sistemet individuale krijojnë shumë pika të mundshme shkarkimi jo konform.
Në të njëjtën kohë, tregu i impianteve private ka njohur rritje të shpejtë. Kompani të ndryshme kanë zgjeruar aktivitetin e tyre pas miratimit të aktit normativ, duke ofruar shërbime instalimi dhe mirëmbajtjeje për bizneset e detyruara të investojnë.
Operatorët turistikë argumentojnë se legjislacioni europian përcakton qartë se trajtimi i ujërave të ndotura është funksion publik. Detyrimi i bizneseve për të ndërtuar impiante private krijon kosto të dyfishta dhe shkel parimin e subsidiaritetit.
Sipas padisë në Gjykatën Kushtetuese, neni 6 i udhëzimit të përbashkët imponon detyrime antikushtetuese, duke cenuar të drejtën e pronës, lirinë ekonomike dhe pritshmëritë legjitime të subjekteve të lidhura me rrjetin publik. Avokatët kërkojnë pezullimin dhe shfuqizimin e pjesshëm të këtij neni.
Ndërkohë, investimet publike në impiantet urbane kanë rezultuar problematike. Qeveria ka shpenzuar mbi 112 milionë euro për ndërtimin e impianteve të trajtimit të ujërave, ndërsa dhjetëra miliona euro të tjera për impiante që nuk funksionojnë ose nuk ekzistojnë, si rasti i Kasharit. Aktualisht, vetëm rreth 10 për qind e popullsisë përfiton shërbim të plotë trajtimi të ujërave.
Raportet e Agjencisë Europiane të Mjedisit e rendisin Shqipërinë ndër vendet me performancën më të dobët për cilësinë e ujërave larëse, duke lidhur këtë situatë me mungesën e impianteve funksionale dhe me shkarkimet urbane e industriale.
Ekspertët paralajmërojnë se ujërat e patrajtuara përbëjnë rrezik serioz për shëndetin publik, duke qenë burim infeksionesh dhe sëmundjesh të rënda. Në këtë kontekst, kritikat theksojnë se zhvendosja e barrës te bizneset private nuk e zgjidh problemin sistemik, por e thellon atë, duke krijuar një iluzion zgjidhjeje dhe duke shmangur përgjegjësinë shtetërore për mbrojtjen reale të mjedisit.
