Spaçi po lyhet. Po rregullohet, po suvatohet. Një nga vendet më të errëta të kujtesës kolektive po zbardhet me lejen dhe miratimin e vetë Edi Ramës, për të shërbyer si sfond filmi. Ish-burgu famëkeq ku mijëra shqiptarë vuajtën, u torturuan dhe humbën jetën për shkak të bindjeve të tyre, po zhvishet nga historia për t’u kthyer në dekor, në set, në estetikë. Një masakër e pastër mbi kujtesën kombëtare, një ndërhyrje që nuk përfaqëson as respekt, as ruajtje, por një fshirje brutale të së shkuarës.
Ky është një tjetër episod në serialin e shkatërrimit që kjo qeveri ka ndërmarrë mbi çdo vlerë, çdo godinë, çdo shenjë që mban kujtesë historike. Nga shembja e Teatrit Kombëtar për t’i hapur rrugë kullave, te ndërtimet në zonat e mbrojtura, gjithçka po përthithet nga etja për para, për pushtet, për kontroll mbi territorin dhe narrativën. Sot është Spaçi. Nesër do jetë ndonjë tjetër kamp, ndonjë tjetër vend i shenjtë për ata që besojnë se kujtesa është armë ndaj përsëritjes së krimit.
Ish-të përndjekurit protestojnë. “Ferri nuk zbukurohet. Burgu s’është agroturizëm.” Me këto fjalë kërkojnë të mbrojnë dinjitetin e kujtesës, të vetmen pasuri që u ka mbetur nga dhimbja. Jonila Godole, Arnen Sula, Fatos Lubonja, Zenel Drangu, Qëndresa Qytetare, të gjithë ngrihen me një zë për të thënë: “Jo”.
Jo një filmi të xhiruar mbi vuajtjen e tyre pa lejen e tyre. Jo një rikonstruksioni që përpiqet të krijojë përshtypjen e ruajtjes, ndërkohë që po rrafshon kujtimin. Jo një transformimi që shërben më shumë për egot artistike apo qeveritare sesa për të vërtetën historike.
Me një premtim gojor të Ramës, me një skenar të prezantuar nga regjisori Namik Ajazi dhe Visar Zhiti, nisi ky projekt që sot po përpiqet të justifikohet si “konservim”. Ndërhyrjet i quan “të vogla”, por çfarë është më e madhe se vetë rreziku i fshirjes së së shkuarës? Kur një mur prishet, pritet një lidhje me dhimbjen. Dhe pa dhimbje, nuk ka ndërgjegje.
Të përndjekurit nuk kërkojnë zbukurim. Nuk kërkojnë që Spaçi të bëhet muze me dritare dopio-xham dhe tualet të brendshëm. Ata kërkojnë të mbetet ashtu siç ishte. I ftohtë, i zymtë, i pathyeshëm. Sepse vetëm kështu ai mund të flasë me brezat që vijnë, mund të tregojë tmerret pa nevojën për koment. Dhe ajo që po ndodh tani është zhdukje. Është mohimi më i hidhur që u bëhet atyre që luftuan për liri.
Në një vend ku historia ende nuk është e shkruar plotësisht, çdo ndërhyrje e tillë pa konsensus, pa studim të thellë, pa zëra të të mbijetuarve, është fyerje. Është arrogancë. Është krim. Dhe nuk ka makijazh filmi që mund ta zbukurojë. Nuk ka teknikë skenografike që mund ta justifikojë. Spaçi është plagë dhe plagët nuk rregullohen me gëlqere. Plagët ruhen siç janë, që të kujtojnë pse nuk duhet të ndodhin më.
Edi Rama dhe ministria mund të flasin për plane muzesh, për vizione kolektive, për ekspertë dhe konservim. Por e vërteta është se gjithçka nisi me një takim kortezie dhe një “po” të thënë me mendjen tek pushteti mbi historinë. Dhe për sa kohë historia jepet me koncesion, atëherë gjithçka është e shitshme. Edhe dhimbja. Edhe kujtesa. Edhe liria.
