Shitja e tokës bujqësore tek të huajt, ligji që mund të ndryshojë Shqipërinë! Çfarë fshihet pas draftit dhe pse shumë vende të BE-së vendosën frena?

Një projektligj që kaloi pothuajse pa zhurmë në debatet publike mund të rezultojë një nga ndryshimet më të mëdha për pronësinë e tokës në Shqipëri që nga ndarja e saj pas viteve ’90.

Qeveria ka hedhur për konsultim dhe më pas ka çuar në Kuvend draftligjin që parashikon mënyrën se si personat fizikë dhe juridikë të huaj do të mund të blejnë tokë bujqësore në Shqipëri. Në pamje të parë, gjithçka paraqitet si pjesë e procesit të integrimit europian. Vetë ligji parashikon që efektet e tij të nisin vetëm shtatë vjet pas anëtarësimit të Shqipërisë në Bashkimin Europian.

Por pyetja që lind është tjetër: a është ky thjesht një detyrim europian, apo po hidhen themelet për një transformim të madh të pronësisë mbi tokën shqiptare?

Sipas relacionit të projektligjit, rreth 445 mijë familje bujqësore, të cilat kanë përfituar tokë në pronësi pas viteve ’90, do të preken nga ky legjislacion. Drafti nuk trajton vetëm tokat private. Ai përfshin edhe tokat bujqësore shtetërore dhe rreth 100 mijë hektarë tokë të pandarë që aktualisht administrohen nga bashkitë, si edhe mijëra hektarë tokë shtetërore të disponueshme.

Në teori, qëllimi është pozitiv. Qeveria argumenton se hapja e tregut mund të sjellë investime të huaja, teknologji moderne, rritje të prodhimit bujqësor, vende pune dhe zhvillim të sektorit. Askush nuk mund të kundërshtojë se bujqësia shqiptare ka nevojë për kapital dhe modernizim.

Megjithatë, eksperienca europiane tregon se problemi nuk fillon tek investimi. Problemi fillon kur mungojnë mekanizmat mbrojtës.

Një nga pikat që ngre më shumë pikëpyetje është fakti se projektligji vendos kufij maksimalë për sipërfaqen që mund të blihet nga një subjekt, por nuk është plotësisht i qartë se si do të kontrollohet pronari përfitues real. Në praktikë, nëse një investitor krijon disa kompani të ndryshme, a mund të blejë shumëfishin e sipërfaqes së lejuar? Drafti nuk jep përgjigje të qartë për këtë çështje.

Një tjetër element që ngjall debat është se shumë nga rregullat konkrete nuk përcaktohen në vetë ligjin. Procedurat për shitjen e tokës shtetërore, mënyra e vlerësimit të saj, kriteret e përzgjedhjes dhe detaje të tjera i lihen akteve nënligjore dhe vendimeve të mëvonshme të qeverisë. Pikërisht aty lind shqetësimi i ekspertëve, pasi mënyra se si do të zbatohen këto dispozita mund të ketë po aq rëndësi sa vetë ligji.

Po aq e rëndësishme është edhe mungesa e një mekanizmi të qartë që t’u japë fermerëve shqiptarë përparësi në blerjen e tokës. Në shumë vende të Bashkimit Europian ekziston e drejta e parablerjes për fermerët që e punojnë tokën, për qiramarrësit ose për pronarët fqinjë. Drafti shqiptar nuk e vendos këtë si rregull të përgjithshëm.

Një tjetër pyetje lidhet me fatin e tokës pasi blihet. Ligji kërkon që ajo të përdoret për bujqësi, por parashikon edhe mundësinë që destinacioni të ndryshojë në rastet e lejuara nga legjislacioni. Pikërisht kjo pikë ka bërë që shumë ekspertë të paralajmërojnë se toka mund të blihet fillimisht si tokë bujqësore me vlerë të ulët dhe, nëse më vonë ndryshon destinacioni për zhvillim urban, turistik apo industrial, vlera e saj të shumëfishohet.

Historia europiane ofron disa mësime të rëndësishme.

Në Rumani, pas liberalizimit të tregut të tokës, interesi i investitorëve u rrit ndjeshëm. Me kalimin e viteve u shfaqën shqetësime për përqendrimin e sipërfaqeve të mëdha në pak duar, çka e detyroi shtetin të forconte rregullat, të vendoste të drejta parablerjeje dhe madje të aplikonte tatime të larta për rishitjet spekulative.

Polonia ndoqi një rrugë tjetër. Ajo shfrytëzoi një periudhë të gjatë tranzitore pas hyrjes në Bashkimin Europian dhe vendosi kufizime të forta, duke favorizuar fermerët individualë dhe aktivitetin real bujqësor.

Franca konsiderohet një nga modelet më të forta të mbrojtjes së tokës. Përmes institucioneve të posaçme, shteti monitoron shitjet, mund të ushtrojë të drejtën e parablerjes dhe ndërhyn kur një transaksion rrezikon të dëmtojë strukturën bujqësore ose të nxisë spekulimin.

Këto vende nuk ndaluan investimet. Përkundrazi, vendosën rregulla për të garantuar që toka të mbetej në funksion të bujqësisë dhe jo të kthehej në objekt spekulimi financiar.

Në Shqipëri, një debat tjetër lidhet me kohën kur po miratohet ky projektligj. Edhe pse hyrja në fuqi është shtyrë për shtatë vjet pas anëtarësimit në BE, qeveria po ndërton që tani bazën ligjore. Për disa, kjo është një lëvizje normale për përafrimin me legjislacionin europian. Për të tjerë, fakti që procesi po ecën me pak debat publik dhe pa një diskutim të gjerë me fermerët ngre pikëpyetje mbi transparencën.

Nuk ka prova që ky ligj është hartuar për të favorizuar investitorë të caktuar. Megjithatë, eksperiencat ndërkombëtare tregojnë se pa kufizime të forta, pa kontroll mbi pronarët përfitues, pa ankande transparente për tokën shtetërore dhe pa mbrojtje për fermerët vendas, rreziku i përqendrimit të tokës në pak duar është real.

Shqipëria ka ende kohë të mësojë nga gabimet dhe sukseset e vendeve të tjera europiane. Pyetja nuk është nëse duhet të pranohen investimet e huaja në bujqësi. Pyetja është nëse ligji do të ndërtojë një sistem që mbron interesin publik, fermerin shqiptar dhe sigurinë ushqimore të vendit, apo nëse pas disa vitesh do të kuptojmë se një nga pasuritë më të rëndësishme të vendit ndryshoi pronar pothuajse pa u vënë re.