Reforma Territoriale 2.0, çfarë po përgatitet në heshtje? Nga harta e re te hijet e dyshimit dhe leksionet që Shqipëria nuk duhet t’i injorojë

Reforma Territoriale rikthehet sërish në qendër të debatit politik, por kësaj radhe me shumë më tepër pikëpyetje sesa përgjigje. Pas nëntë muajsh punë të Komisionit të Posaçëm Parlamentar, procesi u mbyll pa konsensus, ndërsa Partia Socialiste paraqiti një raport prej më shumë se 300 faqesh me katër skenarë të ndryshëm për organizimin e ri territorial të vendit.

Në pamje të parë, dokumenti nuk propozon ende një hartë përfundimtare. Në praktikë, ai hap derën për gjithçka, nga ruajtja e 61 bashkive deri te bashkimi i një pjese të tyre, rishpërndarja e kompetencave dhe krijimi i një niveli të ri rajonal mbi qarqet. Pikërisht kjo paqartësi ka ngritur pikëpyetje dhe ka ndezur debatin.

Pse po bëhet reforma tani?

Zyrtarisht, argumenti është administrativ. Vetë analiza e mazhorancës pranon se një pjesë e bashkive nuk kanë kapacitetet financiare, njerëzore dhe administrative për të përmbushur të gjitha funksionet që u ngarkon ligji.

Në raport, 61 bashkitë ndahen në tre kategori sipas kapaciteteve të tyre, ndërsa shtrohen katër alternativa, nga ruajtja e hartës ekzistuese deri te bashkimet territoriale dhe rishpërndarja e funksioneve.

Megjithatë, koha kur po zhvillohet kjo reformë nuk kalon pa u vënë re. Shqipëria ndodhet vetëm pak kohë larg zgjedhjeve vendore të vitit 2027 dhe çdo ndryshim i hartës territoriale prek mënyrën se si organizohen garat lokale, si përfaqësohen komunitetet dhe si shpërndahen fondet publike.

Pikërisht për këtë arsye, ekspertë të pavarur kanë ngritur shqetësimin se procesi po ecën shumë më shpejt sesa praktikat europiane, ndërsa mungesa e konsensusit politik e bën reformën edhe më të debatueshme.

Shqipëria nuk po hyn për herë të parë në një reformë territoriale

Shqipëria nuk ndodhet për herë të parë përballë një reforme territoriale. Pas rënies së komunizmit, vendi ka kaluar disa etapa të rëndësishme të riorganizimit administrativ.

Në vitin 1992 u krijua sistemi pluralist i pushtetit vendor, me bashki dhe komuna të zgjedhura nga qytetarët. Kjo ishte etapa e parë e ndërtimit të qeverisjes vendore demokratike pas një sistemi tërësisht të centralizuar.

Në vitin 2000 u krijuan 12 qarqet dhe u thellua procesi i decentralizimit. Rrethet humbën rolin e tyre si njësi të qeverisjes vendore, ndërsa bashkitë, komunat dhe qarqet u vendosën në qendër të organizimit të ri institucional.

Por reforma më e madhe erdhi në vitin 2014, kur mbi 300 komuna dhe 65 bashki u shkrinë në vetëm 61 bashki.

Qëllimi ishte krijimi i njësive më të forta financiarisht, ulja e kostove administrative dhe përmirësimi i shërbimeve publike.

Megjithatë, pas më shumë se një dekade, shumë nga problemet mbeten. Zona të tëra vijojnë të shpopullohen, shumë bashki mbeten të varura nga transfertat e qeverisë qendrore, ndërsa në shumë zona rurale qytetarët duhet të udhëtojnë dhjetëra kilometra për të marrë një shërbim bazë.

Kjo është arsyeja pse debati nuk është më vetëm sa bashki duhet të ketë Shqipëria, por nëse modeli aktual po funksionon realisht.

Çfarë mund të fshihet pas Reformës Territoriale 2.0?

Asnjë reformë territoriale nuk është thjesht një ushtrim administrativ. Ajo përcakton se ku do të ushtrohet pushteti lokal, si do të shpërndahen miliarda lekë fonde publike, kush do të administrojë investimet dhe si do të përfaqësohen qytetarët për vitet në vijim.

Për këtë arsye, reforma territoriale konsiderohet një nga vendimet më të rëndësishme politike që merr një shtet.

Zyrtarisht, synimi është përmirësimi i funksionimit të bashkive dhe rritja e efikasitetit të tyre. Ky është një objektiv i arsyeshëm, pasi shumë njësi vendore kanë humbur popullsi, kanë kapacitete të kufizuara dhe varen pothuajse plotësisht nga buxheti i shtetit.

Por mënyra se si po zhvillohet procesi ngre disa pikëpyetje.

Së pari, reforma po ndërmerret në prag të përgatitjeve për zgjedhjet vendore të vitit 2027. Çdo ndryshim i kufijve administrativë ndikon edhe në organizimin e garës elektorale. Ai ndryshon mënyrën se si grupohen komunitetet, si shpërndahen votuesit dhe si organizohet përfaqësimi vendor. Pikërisht për këtë arsye, në shumë vende europiane reforma të tilla shoqërohen me konsultime shumëvjeçare, ekspertizë të pavarur dhe transparencë të plotë.

Së dyti, një reformë e tillë nuk ndryshon vetëm hartën. Ajo përcakton se ku do të përqendrohen buxhetet, investimet, administrata dhe vendimmarrja. Sa më pak qendra vendimmarrjeje të ketë, aq më shumë përqendrohet pushteti administrativ dhe financiar. Kjo mund të rrisë efikasitetin në disa sektorë, por njëkohësisht mund të largojë vendimmarrjen nga komunitetet më të vogla.

Një tjetër element është vetë fenomeni i shpopullimit. Në pamje të parë, bashkimi i bashkive mund të duket si përgjigje logjike ndaj rënies së popullsisë. Megjithatë, përvoja e vendeve të tjera tregon se ekziston edhe rreziku i efektit të kundërt. Kur një zonë humbet statusin si qendër administrative, shpesh humbet edhe institucione, vende pune, investime dhe shërbime. Kjo mund të krijojë një cikël ku largimi i banorëve përshpejtohet edhe më tej.

Në diskutim është edhe modeli i ri i qeverisjes. Raporti i PS-së nuk flet vetëm për bashkime bashkish. Ai parashikon edhe mundësinë që një pjesë e funksioneve të kalojnë në struktura rajonale ose të përbashkëta. Në teori kjo mund të përmirësojë koordinimin për transportin, mbetjet, emergjencat apo menaxhimin e fondeve europiane. Por njëkohësisht ngre pyetjen nëse pushteti vendor po decentralizohet realisht apo disa kompetenca po rikthehen gradualisht drejt niveleve më të larta të administratës.

Një tjetër pikëpyetje lidhet me ritmin e procesit. Ndryshe nga reforma e vitit 2014, e cila u shoqërua me një angazhim të gjerë të ekspertëve ndërkombëtarë, këtë herë vetë ekspertët kanë ngritur shqetësimin se procesi po zhvillohet me ritëm të përshpejtuar, ndërsa raporti përfundimtar u paraqit pa konsensus politik dhe me pjesë ende të paplotësuara.

Mungesa e një harte përfundimtare dhe mungesa e dakordësisë politike krijojnë terren për dyshime që do të mbeten derisa qytetarëve t’u paraqitet qartë jo vetëm sa bashki do të ketë Shqipëria, por edhe mbi çfarë kriteresh do të merren këto vendime dhe çfarë përfitimi konkret do të sjellin për komunitetet.

Çfarë ka ndodhur në Europë?

Shqipëria nuk është vendi i parë që diskuton bashkimin e bashkive.

Danimarka uli numrin e bashkive nga 271 në 98 dhe krijoi pesë rajone. Administratat u profesionalizuan dhe kapacitetet u rritën, por studimet nuk gjetën prova se madhësia e bashkive përmirësoi automatikisht cilësinë e shërbimeve. Në shumë zona u dobësua përfaqësimi lokal.

Greqia reduktoi mbi një mijë bashki dhe komunitete në 325 njësi. Reforma solli administrata më të mëdha, por u shoqërua edhe me kritika për largimin e shërbimeve nga qytetarët dhe mungesën e burimeve financiare për të përballuar kompetencat e reja.

Estonia uli numrin e bashkive nga 213 në 79, por ruajti përjashtime për zonat me karakteristika të veçanta dhe e shoqëroi reformën me stimuj financiarë. Megjithatë, shpopullimi i zonave rurale nuk u ndal.

Finlanda ndoqi një model tjetër. Në vend të bashkimeve masive, nxiti bashkëpunimin ndërmjet bashkive për shërbime të përbashkëta, duke ruajtur identitetin dhe përfaqësimin lokal.

Mesazhi që del nga këto përvoja është i qartë. Bashkimi i bashkive nuk është një zgjidhje magjike. Nëse nuk shoqërohet me financim të mjaftueshëm, kompetenca të qarta dhe mekanizma që ruajnë lidhjen e qytetarit me administratën, ndryshon vetëm harta, ndërsa problemet mbeten të njëjta.

Sot ende nuk ekziston një hartë përfundimtare për Reformën Territoriale 2.0.

Ajo që dihet është se po diskutohen variante që mund të ndryshojnë ndjeshëm organizimin e pushtetit vendor dhe mënyrën se si do të qeverisen komunitetet në vitet e ardhshme.

Prandaj, sfida më e madhe nuk është nëse Shqipëria do të ketë 61, 50 apo 90 bashki.

Sfida është nëse reforma do të ndërtohet mbi analiza objektive, konsultim real dhe interesin publik, apo do të mbetet një tjetër proces ku kufijtë administrativë rrezikojnë të vizatohen më shumë nga llogaritë politike sesa nga nevojat reale të qytetarëve.

/GazetaReforma