Rama përdor tragjedinë e Martin Canit për “Smart City”/ 118.5 mln $ për kamerat me AI, kush po i monitoron fëmijët dhe ku ruhen të dhënat?

Kryeministri Edi Rama e prezantoi vendosjen e kamerave inteligjente në 20 shkolla të Tiranës si një hap të madh për sigurinë e fëmijëve dhe e lidhi drejtpërdrejt me tragjedinë e Martin Canit. Por pas mesazhit të fortë për sigurinë mbeten një sërë pyetjesh ende pa përgjigje të qarta publike: çfarë analizon Inteligjenca Artificiale te nxënësit, çfarë të dhënash ruhen, për sa kohë, kush ka akses në to dhe çfarë garancish janë vendosur për privatësinë e mijëra të miturve që do të monitorohen çdo ditë?

Këto nuk janë më kamera tradicionale që thjesht regjistrojnë një pamje për t’u parë pasi ka ndodhur një incident. Vetë qeveria e përshkruan sistemin e ri si teknologji që përdor Inteligjencën Artificiale për të analizuar në kohë reale situata potencialisht të rrezikshme dhe për të sinjalizuar drejtuesit e shkollave, punonjësit e sigurisë apo Policinë e Shtetit.

Diferenca është thelbësore: kamera e vjetër regjistronte; sistemi i ri regjistron, analizon dhe sinjalizon.

Pikërisht këtu fillojnë edhe pyetjet që prindërit kanë të drejtë të bëjnë.

Çfarë analizon konkretisht algoritmi? A dallon vetëm një veprim të dyshimtë apo mund të identifikojë edhe personin që e kryen? A përdoret teknologjia e njohjes së fytyrës në shkolla? A krijohen ose përpunohen të dhëna biometrike të nxënësve? Sa kohë ruhen pamjet? Ku ndodhen serverët? Kush mund t’i shohë, shkarkojë apo përpunojë të dhënat? A kanë akses teknik kompania zbatuese apo nënkontraktorët e saj? A transferohet ndonjë e dhënë jashtë Shqipërisë dhe çfarë ndodh me të pas përfundimit të afatit të ruajtjes?

Qeveria duhet t’u japë përgjigje të thjeshta dhe publike këtyre pyetjeve përpara se teknologjia të normalizohet në jetën e përditshme të fëmijëve.

Vetë projekti Smart City është shumë më i madh se 20 shkollat e Tiranës. Ai parashikon një sistem kombëtar monitorimi me mijëra kamera dhe pajisje të tjera, përfshirë teknologji për identifikimin automatik të targave, kamera trupore për policinë, radarë dhe qendra monitorimi. Projekti shtrihet në qytete dhe akse të ndryshme të vendit dhe të dhënat analizohen në kohë reale.

Kompania që qëndron pas teknologjisë, Presight, ofron në platformat e saj Smart City aftësi video-analitike që përfshijnë analizimin e fytyrës, objekteve, targave, sjelljes, gjurmimin e objekteve dhe njohjen e ngjarjeve. Kjo nuk provon se të gjitha këto funksione janë aktivizuar në shkollat shqiptare, por e bën edhe më të domosdoshme që qeveria të tregojë publikisht se cilat module janë blerë dhe cilat prej tyre përdoren mbi nxënësit.

Ligji shqiptar kërkon garanci përpara monitorimit me rrezik të lartë

Çështja nuk është vetëm morale apo politike.

Ligji nr. 124/2024 “Për mbrojtjen e të dhënave personale”, i përafruar me standardet europiane të mbrojtjes së të dhënave, parashikon Vlerësimin e Ndikimit në Mbrojtjen e të Dhënave, të njohur si DPIA, kur përdorimi i teknologjive të reja mund të sjellë rrezik të lartë për të drejtat dhe liritë e njerëzve.

Me fjalë të thjeshta, përpara se një teknologji potencialisht ndërhyrëse të fillojë të përpunojë të dhënat e qytetarëve, duhet të vlerësohen rreziqet dhe masat që do t’i parandalojnë ato.

Ligji përfshin mes rasteve që kërkojnë një vlerësim të tillë edhe monitorimin sistematik në shkallë të gjerë të zonave të aksesueshme nga publiku.

Në rastin e shkollave kemi një element edhe më sensitiv: subjektet që monitorohen janë kryesisht fëmijë.

Madje çështja e DPIA-së së Smart City i është drejtuar zyrtarisht Zyrës së Komisionerit për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale. Në përgjigjen e publikuar më 5 gusht 2026, institucioni shpjegon detyrimin që vlerësimi të kryhet përpara përpunimit kur teknologjia mund të shkaktojë rrezik të lartë. Në përgjigjen publike të institucionit, megjithatë, nuk paraqitet një DPIA konkrete e Smart City dhe as nuk konfirmohet qartësisht se ajo është kryer.

Kjo nuk provon se DPIA nuk ekziston. Por ngre një pyetje shumë të thjeshtë:

A është kryer ky vlerësim përpara aktivizimit të kamerave dhe, nëse po, cilat janë përfundimet e tij për monitorimin e fëmijëve?

Ligji shkon edhe më tej. Nëse vlerësimi tregon se mbetet një rrezik i lartë që nuk mund të zbutet me masa të arsyeshme, parashikohet konsultim me Komisionerin përpara fillimit të përpunimit.

Rama përmend standardin e BE-së. Po për pjesën tjetër të sistemit?

Gjatë prezantimit të kamerave, Rama deklaroi se ato nuk do të vendosen brenda klasave. Ai tha se personalisht do ta dëshironte një gjë të tillë, por argumentoi se ekziston një kufizim i qartë në vendet e Bashkimit Europian.

Nëse BE-ja përdoret si standard për të mos futur kamerat në klasa, atëherë i njëjti standard duhet të shërbejë edhe për pyetjen tjetër: a respektohen parimet europiane për privatësinë, proporcionalitetin, Inteligjencën Artificiale dhe mbrojtjen e fëmijëve në korridore, oborre dhe ambientet e tjera të shkollës?

Standardi europian u jep fëmijëve mbrojtje të posaçme në përpunimin e të dhënave personale. Për videosurvejimin kërkohet që të përcaktohet qëllimi, baza ligjore, domosdoshmëria dhe proporcionaliteti, afati i ruajtjes, personat që kanë akses dhe masat e sigurisë. Duhet vlerësuar gjithashtu nëse qëllimi mund të arrihet me mjete më pak ndërhyrëse.

Edhe njerëzit që monitorohen duhet të dinë qartë se kush kontrollon të dhënat, pse përpunohen, kujt mund t’i transmetohen, sa ruhen dhe cilat janë të drejtat e tyre. Kur bëhet fjalë për fëmijë, informacioni duhet të jetë i kuptueshëm dhe i përshtatur edhe për moshën e tyre.

Ndërkohë, AI Act i Bashkimit Europian vendos kufizime veçanërisht të forta për disa përdorime të Inteligjencës Artificiale. Për shembull, njohja e emocioneve në institucionet arsimore ndalohet, përveç rasteve të kufizuara që lidhen me arsye mjekësore ose sigurie. Identifikimi biometrik në distancë në kohë reale për qëllime ligjzbatuese në hapësira publike i nënshtrohet gjithashtu kufizimeve dhe garancive shumë të forta.

Shqipëria nuk është ende anëtare e BE-së dhe AI Act nuk mund të trajtohet automatikisht sikur vendi të ishte shtet anëtar. Por kur vetë Kryeministri përdor standardin europian për të përcaktuar kufirin e kamerave në shkolla, është legjitime të kërkohet që i gjithë sistemi të matet me të njëjtin standard.

Një projekt 118.5 milionë dollarësh dhe pikëpyetjet për transparencën

Pas 20 shkollave që u prezantuan publikisht qëndron një projekt shumë më i kushtueshëm.

Marrëveshja financiare e miratuar për Smart City parashikon një hua prej 118.5 milionë dollarësh nga Abu Dhabi Fund for Development, me interes 4%. Ministria e Brendshme ka deklaruar se paketa përfshin gjithashtu 20 milionë dollarë grant. Projekti lidhet me kompaninë Presight AI nga Emiratet e Bashkuara Arabe.

Raportimet mbi dokumentacionin e projektit kanë ngritur më herët pikëpyetje edhe për rritjen e kostos, pasi projekti ishte përllogaritur fillimisht në rreth 60 milionë dollarë, përpara se financimi të arrinte në 118.5 milionë dollarë, pa një argumentim publik të detajuar për pothuajse dyfishimin e vlerës.

Kur bëhet fjalë për një sistem që kushton mbi 100 milionë dollarë dhe që do të përpunojë sasi të mëdha informacioni nga hapësirat publike, transparenca nuk mund të kufizohet te demonstrimi se kamera arrin të dallojë dikë që pi duhan.

Publiku duhet të dijë çfarë është blerë, si është përzgjedhur teknologjia, cilat funksione janë aktive, kush administron sistemin dhe çfarë garancish ekzistojnë kundër keqpërdorimit.

Dhe në qendër të justifikimit, emri i Martin Canit

Ka edhe një aspekt tjetër që nuk mund të anashkalohet.

Rama e ka lidhur publikisht instalimin e sistemit me vrasjen tragjike të Martin Canit, duke deklaruar se pas asaj ngjarjeje kishte marrë zotimin për ta çuar Shqipërinë “në nivelin më të lartë të teknologjisë” për sigurinë në shkolla.

Por historia e marrëdhënies së institucioneve me familjen e Martinit nuk mund të fshihet pas kamerave.

Familja ka deklaruar publikisht se për muaj pas tragjedisë nuk kishte marrë as një kontakt ngushëllimi nga shkolla. Prindërit kërkuan gjithashtu vendosjen e një stoli përkujtimor për djalin e tyre në shkollën “Fan Noli”, por në shkurt të këtij viti u përballën me pengesa për vendosjen e tij brenda oborrit të shkollës.

Vetë familja ka kundërshtuar më pas përdorimin publik të emrit të Martinit, duke akuzuar Kryeministrin se po e përdorte tragjedinë e tij për qëllime politike dhe propagandistike.

Kjo e bën kontrastin të fortë: institucionet nuk arritën ta mbronin Martinin kur ishte gjallë, familja e tij u përball me pengesa edhe për ta përkujtuar, ndërsa sot emri i tij vendoset nga Kryeministri në qendër të justifikimit të një prej projekteve më të mëdha teknologjike të qeverisë.

Siguria e fëmijëve nuk është çështje për debat. Çdo teknologji që realisht mund të parandalojë dhunën dhe të shpëtojë jetë meriton të merret seriozisht.

Por pikërisht sepse bëhet fjalë për fëmijët, standardi duhet të jetë më i lartë, jo më i ulët.

Prindërit duhet të dinë kush i monitoron fëmijët e tyre, çfarë sheh algoritmi, çfarë regjistron, çfarë ruan, ku ruhen të dhënat, kush ka akses në to dhe cilat janë kufijtë që sistemi nuk lejohet t’i kalojë.

Dhe përpara se kamerat inteligjente të kthehen në normalitet në shkollat shqiptare, qeveria ka detyrimin t’u japë këtyre pyetjeve përgjigje të qarta, të dokumentuara dhe publike.

/Gazeta Reforma