Të ndryshosh lojtarin apo rregullat e lojës? Dilema që protesta nuk mund ta shmangë

Shqipëria e njeh mirë këtë cikël.

Një pushtet lodh vendin. Qytetarët zemërohen. Një figurë kthehet në armik publik. Një tjetër shfaqet si zgjidhje. Flitet për ndryshim, shpresë, moral të ri, fillim të ri. Pastaj kalojnë vitet dhe sistemi prodhon të njëjtën arrogancë, vetëm me emra të tjerë.

Prandaj protesta e sotme nuk mund të mjaftohet vetëm me pyetjen: kush duhet të ikë?

Duhet të bëjë edhe pyetjen më të vështirë: çfarë duhet të ndryshojë që të mos kthehemi këtu përsëri?

Sepse nëse ndryshon vetëm lojtari, loja e vjetër gjen shumë shpejt një fytyrë të re.

Kjo nuk e bën kërkesën për largimin e Edi Ramës më pak të rëndësishme. Për shumë qytetarë, Rama është simboli kryesor i një modeli qeverisjeje ku shteti, propaganda, investimet, urbanizmi, turizmi, institucionet dhe pushteti personal janë bashkuar në një mënyrë që e ka lodhur vendin.

Për ta, largimi i tij është kusht politik dhe moral.

Por protesta do të gabonte nëse do të mendonte se problemi mbaron me një emër.

Modeli që ka sjellë këtë zemërim nuk qëndron vetëm mbi një njeri. Qëndron mbi ligje, rregulla, institucione të dobëta, vendime të mbyllura, media të kapura, opozita të pafuqishme, para të mëdha dhe një kulturë politike ku qytetari pyetet vetëm pasi vendimi është marrë.

Prandaj sot nuk mjafton të thuhet “Rama ik”.

Duhet të thuhet edhe: cilat janë mekanizmat që e bënë të mundur këtë pushtet?

Nëse problemi është toka publike, duhen parë rregullat për tokën publike.

Nëse problemi janë investitorët strategjikë, duhet parë ligji që u jep disa njerëzve rrugë të shkurtër mbi interesin publik.

Nëse problemi janë zonat e mbrojtura, duhet parë si ndryshohen, kush i ndryshon dhe për kë ndryshohen.

Nëse problemi është drejtësia, duhet parë pse institucionet lëvizin vetëm kur qytetarët dalin në protestë.

Nëse problemi është përfaqësimi politik, duhet parë kodi zgjedhor, listat, financimi i partive, vota dhe mënyra si riciklohen të njëjtat elita.

Pa këtë diskutim, protesta rrezikon të mbetet një moment i fortë zemërimi që sistemi e duron, e pret dhe pastaj e zëvendëson me versionin e radhës të vetes.

Kjo është dilema më e madhe:

A do të rrëzohet vetëm një lojtar, apo do të preken rregullat e lojës?

Në Shqipëri, lojtarët kanë ndryshuar disa herë. Loja ka mbetur pothuajse e njëjtë. Pushteti personalizohet. Partitë kthehen në prona private. Institucionet presin sinjal politik. Media ndjek interesin e pronarit. Qytetari përdoret në fushatë dhe harrohet në vendimmarrje. Zhvillimi shpallet si lajm i mirë, edhe kur askush nuk jep llogari për koston, pronën, ligjin dhe përfituesin.

Prandaj protesta duhet ta zgjerojë mesazhin e saj.

Jo vetëm dorëheqje. Edhe përgjegjësi.

Jo vetëm zemërim. Edhe dokumente.

Jo vetëm turmë. Edhe kërkesa të qarta.

Një protestë serioze nuk ka pse të bëhet parti për të qenë politike. Kërkesa për llogari është politike. Mbrojtja e tokës publike është politike. Refuzimi i arrogancës së pushtetit është politik. Kërkesa që institucionet të mos veprojnë si zgjatim i një njeriu është politike.

Por kjo nuk do të thotë që protesta duhet të bëhet pronë e partive.

Përkundrazi. Nëse protesta do të ketë peshë, duhet të jetë më e madhe se partitë. Duhet të detyrojë çdo forcë politike, të vjetër apo të re, të përgjigjet për rregullat e lojës. Jo vetëm për emrat që do të ulen në karrige.

Çfarë nuk do të lejojmë më, pavarësisht kush vjen pas Ramës?

Nuk do të lejojmë më që Shqipëria të trajtohet si pronë private.

Nuk do të lejojmë më që fjala “zhvillim” të përdoret për të mbyllur çdo debat.

Nuk do të lejojmë më që ligjet të ndryshohen për projekte dhe jo për qytetarë.

Nuk do të lejojmë më që zonat e mbrojtura të jenë të mbrojtura vetëm derisa t’i duhen dikujt për ndërtim.

Nuk do të lejojmë më që vota të kërkohet nga populli, ndërsa vendimet të merren nga rrjete të mbyllura.

Kjo është protesta që do ta trembte vërtet sistemin.

Jo vetëm protesta që kërkon largimin e një njeriu, por protesta që i thotë çdo njeriu pas tij: loja ka ndryshuar.

Sepse një vend nuk shpëton vetëm duke ndërruar fytyrën në krye.

Shpëton kur qytetarët nuk pranojnë më të luajnë sipas rregullave që i kanë mbajtur peng.